Қисқача тавсифи

Функционал коммуникацияни машқ қилдириш – коммуникатив функцияга эга бўлган номақбул хулқни худди шундай функцияга эга бўлган мақбул коммуникация усуллари билан алмаштиришга қаратилган тартиботдир (Купер Д.О., Херон Т.Э., Хьюард У.Л.  Хулқни амалий таҳлили. М.: Практика. 2016).

Тренинг (машқ қилдириш) хулқ-атвор функцияси аниқлаганидан сўнг амалга оширилади, дифференциал қувватлаш усуллари ва сундириш тартибини ўз ичига олади.

 

Усул муаллифлари: Карр и Дюран (Carr & Durand).

Функционал коммуникатив тренинг (FCT) ўргатиш назарияси ва Хулқни амалий таҳлили (АВА) тамойилларига асосланади.

 

Усулнинг мақсадлари/қўлланиш соҳаси

Ушбу усул қайси асосий соҳаларни ривожлантиришга қаратилган: Номақбул хулқнинг намоён бўлишини камайтириш

 

Ушбу усул қаратилган конкрет кўникмалар

Тегишли коммуникация орқали ўз ташаббусини намоён қилиш (қўлга киритиш ёки ундан қочиш):

• рад этишни ифодалаш.
• Истаган нарсангизни олиш учун илтимосни, жумладан, ёрдам ва танаффус тўғрисидаги илтимосни билдириш

 

Мақсадли гуруҳ

Ёши: уч ёш ва ундан катта

 

Усулни қўллайдиган мутахассиснинг малакасига қўйиладиган талаблар

 

Базавий маълумотга қўйиладиган асосий талаблар (агар мавжуд бўлса): Олий маълумот

 

Сертификатланган курслар ёки тренинглардан ўтишга қўйиладиган талаблар ёки тавсиялар: психологлар, дефектологлар ва бошқа мутахассислар учун хулқни амалий таҳлили соҳасида тайёргарлик

 

Қўллаш технологияси

Усулни қўллаш босқичлари (ҳаракатлар алгоритми — қисқача)

Функционал коммуникацияни машқ қилдириш дастури беш босқичдан иборат:

1. Муаммоли хулқ тавсифи.
2. Муаммоли хулқ-атвор функциясини аниқлаш.
3. Ўрнини босувчи хулқ-атворнинг аниқлаш.
4. Ўрнини босувчи хулқ-атворни ўргатиш.
5. Ўрнини босувчи хулқ-атворни мустаҳкамлаш.

 

Мисол учун, Миша ҳар сафар Федянинг қўлида ўзига ёққан ўйинчоқни кўрганида, у Федяни уради ва ўйинчоқни тортиб олади.

 

Ўрнини босувчи хулқ-атвор: Мишани ўйинчоқни сўрашга ва жавобни кутишга ўргатиш.

Ўзгартириш ҳаракати қуйидагича бўлиши лозим:

— бажариш осон,

— ўрганиб олиш учун осон,

— атрофдагиларга тушунарли.

 

Нутқи бор болалар одатда сўз ёки ибораларни ишлатишга ўргатилади. Нутқи бўлмаганда ёки бошқалар томонидан тушунилиши қийин ҳолларда, мулоқотнинг муқобил усуллари қўлланилади, масалан, имо-ишоралар, тасвирли карточкалар билан алмашиш, нутқни яратувчи қурилмалар ва бошқалар.

Функционал коммуникацияга уйда ва жамоат жойларида (мактабда, болалар боғчасида) ўқитилади. Табиий муҳитда мустаҳкамланувчи кўникмаларни ўргатиш муҳимдир, чунки бу аралашув натижаларини умумлаштириш ва барқарорликка ёрдам беради.

 

Tiger Jeffrey H., Hanley Gregory P., Bruzek Jennifer. Functional Communication Training: A Review and Practical Guide, Behav Anal Pract. 2008 Spring; 1(1): 16-23; https: //www.ncbi.nlm.nih.gov /pmc /articles /PMC2846575/

 

Дарсларни ташкил этиш шакли (инд/гуруҳлар)

Индивидуал

 

Усулнинг (амалиётнинг) самарадорлиги

Кичик гуруҳларда ва амалий тадқиқотларда самарали эканлиги кўрсатилган (Steibrenner et al, 2020).

 

Усулни тавсифлашда фойдаланилган манбалар

1. Carr E.G., & Durand V.M. (1985). Reducing behavior problems through functional communication training. Journal of Applied Behavior Analysis, 18(2), 111-126.

 

2. Карр Э.Г., Дюран В. Функционал коммуникатив таълим орқали хулқ-атвор муаммоларини камайтириш. Хулқни амалий таҳлили журнали. 1985 йил.

 

3. Nadel J. Imitation et communication chez l’enfant autiste et le jeune enfant prelangagier. In J.Hochman and P.Ferrari (eds) Imitation et Identification chez l’Enfant Autiste. Paris: Bayard, 1992 (в: Trevarthen C. et al, 1998).

 

4. Дюран В. Ёрдамчи қурилмалар билан функционал коммуникацияни машқ қилдириш: Табиий қувватлаш мажмуаларини жалб қилиш. Хулқни амалий таҳлили журнали, 1999 йил.

 

5. Symons F.J., Thompson A., & Rodriguez M.C. Self-injurious behavior and the efficacy of naltrexone treatment: A quantitative synthesis. Mental Retardation and Developmental Disabilities Rese.

 

6. Хэнли Г.П., Хиль Н.А., Тайгер Дж.Х., Ингварссон Е.И. Мактабгача ёшдаги болаларнинг ҳаётий кўникмаларини ривожлантириш бўйича умумий синф педагогик дастурини баҳолаш. Хулқни амалий таҳлили журнали, 2007 йил. arch Reviews. 2004 йил.

 

7. Tiger, Jeffrey H., Hanley, Gregory P., Bruzek, Jennifer. Functional communication training: A Review and Practical Guide, Behav Anal Pract. 2008 Spring; 1(1): 16–23.

 

8. Шрамм Р. Болалик аутизми ва АВА: АВА (Applied Behavior Analisis): хулқни амалий таҳлили усулларига асосланган терапия [Матн]:/Роберт Шрамм; Инглиз тилидан З.Измаилова-Қамар таржимаси. С. Анисимов илмий таҳрири остида. Екатеринбург: Рама Паблишинг, 2013. 208 б.

 

9. Ольга Мелешкевич, Юлия Эрц. Махсус болалар. Хулқни амалий таҳлилига кириш (АВА): муаммоли хулқ-атворни тузатиш тамойиллари ва аутизм спектрининг бузилиши ва бошқа ривожланиш нуқсонлари бўлган болаларни ўргатиш стратегиялари. Самара: «Бахрах» нашриёт уйи, 2014. 208 б.

 

10. Веденина М.Ю. Аутизмли болаларга психологик-педагогик ёрдам кўрсатишнинг асосий хорижий ёндашувларини кўриб чиқиш [Электрон ресурс]/М.Ю. Веденина // Тузатиш педагогика институти алманахи, 2014. №19. Электрон. ст. Кириш режими: http://alldef.ru/ru/articles/almanah-19/obzor-osnovnyh-zarubezhnyh-podhodov-k

 

11. Durand V.M., & Moskowitz L.J. (2016). Understanding functional communication to treat self-injurious behavior. In S.M. Edelson & J.B. Johnson (Eds.), Understanding and treating self-injurious behavior in autism: A multi-disciplinary perspective (186-197). London & Philadelphia: Jessica Kingsley Publishers.

 

12. Quest K. (2016). Using functional communication training to reduce self-injurious behavior. The Reporter, 21(14).

 

13. Джон О. Купер, Тимоти. Э. Херон, Уильям Л. Хьюард. Хулқни амалий таҳлили. инглиз тилидан Н.Н. Алипов таҳрири остида таржима. Таржима илмий маслаҳатчиси: З.Х. Измайлова-Камар. М.: Практика, 2016 йил.

 

14. С.Д. Шабалина. Коммуникатив тренинг интерактив таълим шакли сифатида // Югра давлат университетининг ахборотномаси, 2016. 1-сон (40).

 

15. Шаповалова Ольга. Хулқни амалий таҳлилига кириш: Практика, 2020.

 

Қўшимча манбалар

 

Хаустов А.В. Аутизмли болаларда мулоқот кўникмаларини шакллантириш бўйича амалий тавсиялар: Ўқув-услубий қўлланма/Т.В. Волосовец, Е.Н. Кутепова таҳрири остида: РУДН, 2007. 35 б.

 

Хаустов А.В. Аутизм спектри бузилган болаларда оғзаки мулоқот кўникмаларини шакллантириш. Ўқув-услубий қўлланма. М.: ЦПМССДиП, 2010. 84 б.

 

Хаустов А.В., Богорад П.Л., Загуменная О.В., Козорез А.И., Панцырь С.Н., Никитина Ю.В., Стальмахович О.В. Аутизм спектрининг бузилиши бўлган ўқувчиларни психологик ва педагогик қўллаб-қувватлаш. Услубий қўлланма/ А.В.Хаустовнинг умумий таҳрири остидаМ.: ФРЦ ФГБОУ ВО МГППУ, 2016. 125 б.

 

 

Қисқача тавсифи

Ижтимоий кўникмаларни ўргатиш — бу РАС га чалинган кишиларга бошқалар билан қандай қилиб тўғри муносабатда бўлишни ўргатиш учун мўлжалланган гуруҳ ёки индивидуал машғулот. Машғулотлар асосий ғоялар ва тушунчаларни ўргатиш, ролли ўйин ёки амалиёт ва ўқувчиларга бошқалар билан ижобий муносабатда бўлишга ёрдам берадиган мулоқот кўникмалари, ўйинлар ва бошқа ижтимоий кўникмаларни эгаллаш ва амалиётда қўллашга ёрдам бериш учун тескари алоқани ўз ичига олади (Wong et al., 2015). Кўпгина усуллар когнитив-бихевиорал ёндашувга асосланган.

 

Усулнинг мақсадлари/қўлланиш соҳаси

Ижтимоий кўникмаларни ўргатиш қуйидагиларни шакллантириш учун қўлланилади:

• Асосий ижтимоий кўникмалар (кўз билан алоқа қилиш, мимикадан фойдаланиш, пантомима, имо-ишоралар, нутқнинг паравербал компонентлари ва бошқалар);
• Кенг қамровли ижтимоий ҳаракатлар (суҳбатни бошлаш ва давом эттириш, ёрдам сўраш ва таклиф қилиш, рад этиш ва рад этишга жавоб бериш, низоларни ҳал қилиш ва бошқалар). (Spence, 2003);

 

Мақсадли гуруҳ

Ижтимоий кўникмаларни ўқитиш мактабгача ёшдаги болалар, мактаб ўқувчилари, ўсмирлар ва катталар учун қўлланилиши мумкин. Турли ёш гуруҳларида SST усулларини қўллашда ўзига хослик мавжуд (Moody, Laugeson, 2020). Махсус техникалар боланинг ёши ва ривожланиш даражасига қараб танланади. Гуруҳ машғулотларида гуруҳлар нутқни ривожлантириш даражасига қараб танланади (Applied Behavior Analysis Programs Guide: Social Skills Training).

 

Усулни қўллайдиган мутахассиснинг малакасига қўйиладиган талаблар

Усулдан РАС га чалинган болалар, ўсмирлар ва катталар билан ишлайдиган ҳар қандай мутахассислар фойдаланишлари мумкин: ўқитувчилар, психологлар, психотерапевтлар ва бошқалар (Applied Behavior Analysis Programs Guide: Social Skills Training). Махсус маълумотга эга бўлмаган ота-оналар ҳам фарзандининг таълимида иштирок этиш учун SST техникасини ўрганишлари мумкин (Dekker et al., 2014).

Муайян вазиятда тўғри танлов қилиш учун турли хил техникалар билан танишиш тавсия этилади. Махсус дастурлар учун мўлжалланган курслар мавжуд (Gonzalez-Lopez, Kamps, 1997; Attwood, 2000).

 

Қўллаш технологияси

Усулни қўллаш босқичлари:

SST дастурлари сезиларли даражада фарқ қилса-да , уларнинг аксарияти қуйидаги босқичларни ўз ичига олади (Gresham, Elliot, 1990; Krasny et al., 2003):

1. Моделлаштириш ва тушунтириш – кўникмани тушунтириш, шунингдек, бола ўрганиши керак бўлган хулқ намуналарини тақдим этиш.
2. Кўникмага ўргатиш; модел тақдимотидан сўнг, ўқувчилар керакли хулқий намунани ишлаб чиқадилар.

Тескари алоқа ва ижтимоий қўллаб-қувватлаш – SST дастурларининг ажралмас қисмидир. Тескари алоқа маъқуллаш, мақташ ёки рағбатлантириш шаклида бўлиши мумкин. РАС ли болалар учун озиқ-овқат рағбатлари ёки жетонлар қувватловчи сифатида ишлатилиши мумкин. Баъзи дастурлар ўз-ўзини қувватлаш техникасини ўз ичига олади.

4. Кўникмани терапевтик бўлмаган муҳитга кўчириш. Кўникмани кўчириш учун «кўчиришни кучайтиргичлар» (transfer enhancers) ишлатилиши мумкин, масалан, ҳақиқий ҳаётни қувватлаш, ортиқча ўрганиш ва бошқалар.

РАС ли кишилар учун маълум бир кўникма кўпинча алоҳида машқ қилинадиган босқичларга бўлинади. Шунингдек, таълим олувчи билан малакага бўлган эҳтиёж ва малакани қачон қўллаш лозим бўлган атроф-муҳит белгилари ҳақида гаплашиш муҳимдир.

Машғулотлар ҳам индивидуал, ҳам гуруҳли бўлиши мумкин.

 

Қўллаш технологияси (мисоллар)

 

Усулнинг (амалиётнинг) самарадорлиги

Самарадорлик индивидуал ҳолатлар (single case study) ва кичик гуруҳ бўйича тадқиқотларда кўрсатилди (Steibrenner et al, 2020).

 

Усулни тавсифлашда фойдаланилган манбалар

 

1. Applied Behavior Analysis Programs Guide: Social Skills Training [электрон ресурс] URL: https://www.appliedbehavioranalysisprograms.com/faq/social-skills-training/ (мурожаат санаси: 30.04.2021)

 

2. Attwood T. Strategies for improving the social integration of children with Asperger syndrome //Autism. 2000. 4(1), pp.85-100.

 

3. AutPlay «Social Skills Ball» (child with Asperger’s Syndrome) [электрон ресурс] URL: https://youtu.be/nFYH5v14Xjo (мурожаат санаси: 30.04.2021)

 

4. Dekker V. et al. A randomized controlled study of a social skills training for preadolescent children with autism spectrum disorders: generalization of skills by training parents and teachers? // BMC psychiatry. 2014. 14(1), pp.1-13.

 

5. Gresham F.M., Elliott S.N. Social skills rating system: Manual. – American guidance service, 1990.

 

6. Gonzalez-Lopez A., Kamps D.M. Social skills training to increase social interactions between children with autism and their typical peers // Focus on autism and other developmental disabilities. 1997. 12(1), pp.2-14.

 

7. Krasny L. et al. Social skills interventions for the autism spectrum: Essential ingredients and a model curriculum // Child and adolescent psychiatric clinics. 2003. 12(1), pp.107-122.

 

8. Moody C.T., Laugeson E.A. Social skills training in autism spectrum disorder across the lifespan // Child and Adolescent Psychiatric Clinics. 2020. 29(2), pp.359-371.

 

9. Social skills training technique for ASD, using tokens [электрон ресурс] URL: https://youtu.be/_NUyXiLXcLY (дата обращения 30.04.2021)

 

10. Steinbrenner J. R. et al. Evidence-Based Practices for Children, Youth, and Young Adults with Autism //FPG Child Development Institute. – 2020

 

11. Spence S.H. Social skills training with children and young people: Theory, evidence and practice // Child and adolescent mental health. 2003. 8(2), pp.84-96.

 

12. Wong C. et al. Evidence-based practices for children, youth, and young adults with autism spectrum disorder: A comprehensive review //Journal of autism and developmental disorders. 2015. 45(7), pp.1951-1966.

 

Қўшимча манбалар

 

1. Olsson N.C. et al. Social skills training for children and adolescents with autism spectrum disorder: a randomized controlled trial //Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry. 2017. 56(7), pp.585-592.

 

2. Yun S.S. et al. Social skills training for children with autism spectrum disorder using a robotic behavioral intervention system // Autism Research. 2017. 10(7), pp.1306-1323.

 

 

Қисқача тавсифи

 

Муқобил хулқ-атворни шакллантириш учун самарали ва таъсирчан хулқий аралашув режасини ишлаб чиқиш учун ўқувчининг хулқи тузилиши ва функциясини тушуниш (O’Neill, 1997 йил).

 

Хулқ-атвор таҳлили Б.Ф. Скиннер томонидан муайян шахснинг хулқий мақсадлари (функциялари) тўғрисида маълумот олиш усули сифатида қўлланилган.

 

Хулқ-атворнинг асосий функциялари қуйидагилардан иборат: хоҳлаган нарсани олиш, эътиборни жалб қилиш, эътибордан қочиш ва автоматик равишда қувватлаш (Д.О. Купер, Т.Э. Херон, У.Л. Хьюард, 2016).

Функционал таҳлил мақсадли хулқни тавсифлашга, кейин эса кирувчи хатти-ҳаракатни кучайтирадиган олдинги стимул ва оқибатларни аниқлашга қаратилган. Бошқача қилиб айтганда, усул муайян турдаги хулқ ва атроф-муҳит ўртасидаги муносабатни аниқлаш имконини беради.

 

Усулнинг мақсадлари/қўлланиш соҳаси

 

Функционал таҳлилнинг мақсади хулқ-атвор функциясини аниқлашдир.

Олинган маълумотларга асосланиб, номақбул хулқнинг намоён бўлишини камайтириш ва келажакда адаптив хулқни кучайтириш учун аралашув режалаштирилган (Купер, 2016). Бу иш ўз ичига қуйидагиларни олади:

1. Номақбул хулқни олдини олиш учун антецедентларни (олдинги рағбатларни) аниқлаш.
2. Номақбул хулқнинг қувватланишини камайтириш мақсадида кейинги ўзгаришлар учун хатти-ҳаракатлар ва қувватлаш ўртасидаги муносабатни аниқлаш.
3. Номақбул хулқни ўрнини босадиган муқобил хулқни шакллантириш учун қувватлашни аниқлаш.

 

Мақсадли гуруҳ

 

Ёш

Усул, ёшидан қатъи назар, инсоннинг номақбул хулқи билан ишлашга қаратилган

 

Усулни қўллаш мумкин бўлган боланинг ривожланиш даражаси

Ҳеч қандай чекловлар йўқ

 

Усулни қўллайдиган мутахассиснинг малакасига қўйиладиган талаблар

 

Базавий маълумотга қўйиладиган талаблар

Хулқ-атворнинг функционал таҳлилидан фойдаланиш мутахассиснинг мажбурий малакасини талаб қилмайди.

 

Сертификатланган курслар ёки тренингларни ўтишга қўйиладиган талаблар ёки тавсиялар

 

Олинган маълумотлар асосида аралашув дастурларини ишлаб чиқишда хулқни амалий таҳлилида қўлланиладиган усулларни ўзлаштириш тавсия этилади.

 

Қўллаш технологияси

Хулқни функционал таҳлили қуйидаги усулларни ўз ичига олади (Купер, 2016):

1. Экспериментал.
2. Тавсифий:

• ахборотни бевосита йиғиш усуллари;
• ахборотни билвосита йиғиш усуллари.

 

Хулқ-атворнинг экспериментал функционал таҳлили (functional experimental analysis) табиий муҳитда одамда содир бўладиганларга мос келадиган антецедент (олдинги рағбат) ва оқибатларни кузатиш ва кейинги танлашни ўз ичига олади. Кейинчалик, хулқ-атвор функцияси ҳақидаги фаразлар махсус шарт-шароитларни яратиш орқали текширилади, бунда ҳар бир қўзғатувчининг исталмаган хулққа таъсири бошқа стимулларнинг таъсиридан алоҳида кузатилиши ва ўлчаниши мумкин.

 

Хулқ-атворнинг тўғридан-тўғри тавсифловчи функционал таҳлили (descriptive functional behavior assessment) табиий шароитда амалга ошириладиган бевосита кузатишни ўз ичига олади: номақбул хулқ махсус тарзда режалаштирилмаган ва ташкил этилмаган турли ҳодисалар билан боғлиқ ҳолда тасвирланади.

 

Хулқ-атвор тўғрисида маълумот олишнинг ушбу усули A–B–C моделига асосланади , бу ерда B – хулқнинг ўзи, А — ундан олдинги ҳолатлар, C — оқибатлар, яъни хулқдан кейин дарҳол содир бўлган воқеалар. Хулқ-атворнинг функционал таҳлили махсус шакл ёрдамида амалга оширилади (шакл ABC).

 

Хулқ-атворнинг билвосита тавсифловчи функционал таҳлили (indirect functional assessment) тузилган интервьюлар, маълумотлар йиғиш варақлари, рейтинг шкаласи, сўровномаларни ўз ичига олади. Ушбу усуллар ёрдамида номақбул хулқ билан боғлиқ ҳодисалар ёки шароитлар тўғрисида маълумот бундай хулқни намоён қиладиган шахс билан таниш бўлган шахслардан (яъни, шахс ҳақида қайғурадиганлардан: унинг ўқитувчилари, ота-оналари) ёки ўзидан олинади. Бу усуллар «билвосита» деб аталади, чунки улар хулқни бевосита кузатишни ўз ичига олмайди.

 

Хулқ-атворнинг функционал таҳлилини ўтказиш алгоритми (Купер, 2016):

1. Келажакда таҳлил тартиботи қўлланиладиган мақсадли хулқни аниқлаш.
2. Билвосита ва тўғридан-тўғри тавсифлаш усуллари орқали маълумот тўплаш.
3. Дастлабки маълумотни талқин қилиш ва номақбул хулқ функцияси ҳақида гипотезани шакллантириш.
4. Экспериментал таҳлил жараёнида ушбу гипотезани текшириш.
5. Номақбул хулқнинг аниқланган функциясига асосланиб, аралашув усулларини ишлаб чиқиш (хулқ-атворни тузатиш).
6. Танланган усуллар ва ишлаб чиқилган ўқув режаси самарадорлигини мунтазам мониторингини олиб бориш.

 

Усулнинг (амалиётнинг) самарадорлиги

Самарадорлик индивидуал ҳолатлар (single case study) ва кичик гуруҳ бўйича тадқиқотларда кўрсатилди (Steibrenner et al, 2020)

 

Усулни тавсифлашда фойдаланилган манбалар

 

1. Скиннер Б.Ф. Илм-фан ва инсон хулқи //Новосибирск: НГУ. – 2017 йил.

 

2. Купер Д. О., Херон Т. Э., Хьюард У. Л. Хулқни амалий таҳлили // М.: Практика. – 2016 йил.

 

3. Эрц Ю.М., Жесткова Е.Б. «Хулқ-атворни функционал таҳлил қилиш» тартиботини ўтказиш // Аутизм ва ривожланиш бузилишлари. 2014. 12-жилд. 4-сон. 24–31-бетлар.

 

4. Овсянникова Т.М. Аутизм спектрининг бузилиши бўлган болада номақбул хулқни тузатиш учун хулқ-атворни функционал таҳлил қилиш усулини қўллаш [Электрон ресурс] // Клиник ва махсус психология. 2016. 5-жилд. 1-сон. 111–126 с. Doi:10.17759/cpse.2016050108

 

Қўшимча манбалар

 

Хаустов А.В., Богорад П.Л., Загуменная О.В., Козорез А.И., Панцырь С.Н., Никитина Ю.В., Стальмахович О.В. Аутизм спектрининг бузилиши бўлган ўқувчиларни психологик ва педагогик қўллаб-қувватлаш. Услубий қўлланма/ Хаустов А.В.нинг умумий таҳрири остида  М.: ФРЦ ФГБОУ ВО МГППУ, 2016. 125 б.

 

 

Қисқача тавсифи

 

PECS — бу мулоқот (коммуникация) тизими бўлиб, унда гапирмайдиган (ёки жуда ёмон гапирадиган) шахс илтимосини ифодалаш, воқеани шарҳлаш, саволга жавоб бериш ва ҳоказолар учун расм/карточкадан фойдаланади.

 

Хабар бир ёки бир нечта карточкалар ёрдамида шакллантирилади, кейин улар суҳбатдошга узатилади.

 

PECSнинг доирасида бола бошқа одамларга яқинлашишга, уларнинг эътиборини жалб қилишга ва расмни керакли нарса ёки ҳаракатга алмаштиришга ўргатилади.

 

PECS дан фойдаланадиган болалар биринчи навбатда якка расмлардан фойдаланган ҳолда мулоқот қилишни ўрганадилар, лекин кейинчалик мураккаброқ сўзларни яратиш учун карточкаларни бирлаштиришни ўрганадилар.

 

PECS 1985 йилда Америка Қўшма Штатларида аутизмли одамлар учун муқобил мулоқот тизими сифатида фалсафа доктора Энди Бонди ва сертификатланган нутқ терапевти (CCC-SLP) Лори Фрост раҳбарлигида ишлаб чиқилган.

 

PECS ўқитиш методологияси хулқни амалий таҳлили соҳасидаги тадқиқот, тамойил ва амалиётга асосланган (Applied Behavior Analysis, ABA).

 

Усулнинг мақсадлари/қўлланиш соҳаси

 

PECS мақсади спонтан (бола мустақил равишда мулоқотни бошлайди) ва функционал коммуникациядир (хабар конкрет мақсадга эга ва мулоқот бўйича шеригига тушунарли).

 

Мақсадли гуруҳ

Таълим эрта ёшдан бошланади. У таълим муассасасида ҳам, уйда ҳам машғулот сифатида амалга оширилади.

 

PECS асосан гапиролмайдиган одамларда қўлланилса-да, у нутқи асосан эхолалиядан иборат бўлган одамлар учун, шунингдек, нутқи бузилган ёки мазмунли сўзлар ва имо-ишораларнинг жуда чекланган репертуарига эга бўлган одамлар учун фойдали бўлиши мумкин.

 

Усулни қўллайдиган мутахассиснинг малакасига қўйиладиган талаблар

PECS яратувчилари педагоглар махсус тайёргарликдан ўтишлари кераклигини таъкидлайдилар.

 

Қўллаш технологияси

 

PECS га ўқитишни бошлаш учун қуйидагилар керак бўлади:

• ўқувчининг мулоқот қобилиятини баҳолаш;
• қайси фанлар ёки фаолият ўқувчи учун энг жозибадор эканлигини аниқлаш;
• ўқув муҳитини ташкил қилиш (истаган фанларни ўқувчи учун имконсиз қилиш),
• материал тайёрлаш (карточкалар, албомлар).

 

PECS га ўқитиш 6 босқичдан иборат.

 

Босқичларнинг ҳар бирини бажариш вақти конкрет ўқувчига боғлиқ ва бир кириш дарсидан бир нечта машғулотларгача давом этиши мумкин.

 

1-босқич: «Қандай қилиб» мулоқотга киришиш лозим

Талаб этиладиган ҳаракатлар кетма-кетлиги:

1. Расмни олиш;
2. Суҳбатдошга қўлни етказиш;
3. Унинг қўлига карточкани қўйиш.

 

Биринчи босқичда ўқувчи мулоқотнинг «моҳиятини» тушуниши лозим: у бошқа одамга (унга қўл узатиб) мурожаат қилишни, йўналтирилган ҳаракатни (унга карточкани бериб) амалга оширишни ва керакли натижани, яъни тегишли предметни олишни ўрганади.

 

2-босқич: масофа ва қатъиятлилик

Ўқувчи дарслар учун индивидуал албомига яқинлашади, ундан карточкани олади, ўқитувчига яқинлашади, унинг эътиборини тортади ва карточкани ўқитувчининг қўлига беради.

 

3-босқич. Карточкаларни фарқлаш

Истаган предметни сўраш учун ўқувчи дарс албомига яқинлашади, бир нечта мавжуд карточкалардан керакли карточкани танлайди, суҳбатдошга яқинлашади ва унга карточкани беради.

 

4-босқич. Таклифнинг тузилиши

 

— Ўқувчи ҳаракатлар кетма-кетлигига риоя қилган ҳолда бир нечта сўзлардан иборат жумла тузиб нарсаларни сўрайди: индивидуал фаолият албомига ўтади, «Мен хоҳлайман» карточкасини чиқаради, уни таклиф шаблонига қўяди, керакли предмет расми туширилган карточкани чиқаради, уни таклиф шаблонига жойлаштиради, шаблонни ечади, суҳбатдошга яқинлашади ва шаблонни унга узатади.

 

— Бола предметларнинг хусусиятларини кўрсатадиган турли хил карточкалардан фойдаланади ва уларни 4 ёки ундан ортиқ карточкадан иборат жумлаларда бирлаштиради. Масалан, «Мен катта кўк тўпни хоҳлайман»

 

5-босқич. “Нима истайсиз?” деган саволга жавоб (саволга жавоб сифатида илтимос)

 

Бола ўз-ўзидан турли хил нарсаларни сўрайди ва «Нимани хоҳлайсан?» деган саволга жавоб беради.

 

6-босқич. “Нима истайсиз?”, “Нима кўряпсиз?”, “Нима бор?”, “Нима эшитяпсан?” ва «Бу нима?» каби сўзларни шарҳлаш.

Бола ўз-ўзидан сўрайди ва шарҳлайди.

 

Усулнинг (амалиётнинг) самарадорлиги

Самарадорлик индивидуал ҳолатлар (single case study) ва қўшимча ёки муқобил алоқа усуллари гуруҳидаги кичик гуруҳлардаги тадқиқотлар бўйича тадқиқотларда кўрсатилди (Steibrenner et al, 2020).

 

Усулни тавсифлашда фойдаланилган манбалар

 

1. Фон Т.С., Мартинсен Х. Муқобил ва қўшимча мулоқотга кириш. Ҳаракат ва ақлий нуқсонлари бўлган, шунингдек, аутизм спектрининг бузилиши бўлган одамлар учун имо-ишоралар ва график белгилар. – 2014 йил.

 

2. Skinner B. F. The experimental analysis of behavior //American scientist. – 1957. – Т. 45. – №. 4. – С. 343-371.

 

3. Tien K. C. Effectiveness of the Picture Exchange Communication System as a functional communication intervention for individuals with autism spectrum disorders: A practice-based research synthesis //Education and Training in Developmental Disabilities. – 2008. – С. 61-76.

 

4. Warren Z. et al. Therapies for children with autism spectrum disorders. – 2011.

 

Қўшимча манбалар

 

1. Интеллектуал ва ҳаракатланиш нуқсонлари, аутизм спектрининг бузилиши бўлган болалар ва катталар билан ишлашда муқобил ва қўшимча мулоқот/ В.Рыскина. — СПб.: Скифия. — 2016 йил.

 

2. Фрост Л., Бонди Э. Карточкалар ёрдамида муқобил алоқа тизими (PECS): педагоглар учун қўлланма //М .: Теревинф. – 2011 йил.

Қисқача тавсифи

 

Қувватлаш – бу хулқ-атвор ва унинг оқибатлари ўртасидаги боғлиқлик.

Қувватлаш ижобий ёки салбий бўлиши мумкин.

 

Ижобий қувватлаш (positive reinforcement) — инсоннинг бирон хатти-ҳаракати натижасида пайдо бўладиган ва келажакда бундай реакцияларнинг такрорланишига сабаб бўладиган рағбат (қувватловчи*). Ижобий қувватлаш жараёни содир бўлиши учун рағбат инсон учун жозибадор бўлиши лозим.

 

Салбий қувватлаш (negative reinforcement) — рағбатлантириш, инсоннинг хулқий ҳаракатларидан сўнг уни бартараф бўлиши (ёки жадаллигининг пасайиши) келажакда бундай реакцияларнинг такрорланишига олиб келади. Салбий қувватлаш жараёни содир бўлиши учун қандайдир нохуш ҳолат мавжуд бўлиб, ундан халос бўлиш завқ келтириши лозим.

 

Усул муаллифи

Беррес Фредерик Скиннер, И.П. Павлов ва Ж.Б. Уотсон назариялари асосида.

 

Усулнинг назарий асоси

Радикал бихевиоризм ва Б.Ф. Скиннернинг оперант ўргатиш назарияси.

* Қувватловчи (рағбатлантириш) — болани қизиқтириб, жалб қиладиган, унга қувонч, завқ бағишлайдиган ҳамма нарса. Қувватловчилар ҳар хил турда бўлади. Бу ейиладиган нарса бўлиши мумкин (севимли таом, лаззатли егулик); ҳиссий, (масалан, мусиқа қутиси, қўллар учун сақич, оғирлаштиргич); материал (буюм, ўйинчоқ); ўйин (севимли ўйинни ўйнаш имконияти) ёки ижтимоий (мақтов, қайд, эътибор).

 

Усулни кўллашнинг мақсадлари/соҳаси

Усул универсалдир ва инсон учун функционал аҳамиятли ҳар қандай кўникмаларни ривожлантириш учун ишлатилади:

 

• мулоқот қобилиятлари, ижтимоийлашув;
• маиший кўникмалар, ўз-ўзига хизмат кўрсатиш;
• таълим мотивациясини қўллаб-қувватлаш ва шунга мос равишда ўқув кўникмаларини ривожлантириш;
• муаммоли хулқ-атворнинг намоён бўлиш частотасини камайтириш ва бошқалар.

 

Мақсадли гуруҳ

Ёш

Ҳар қандай

 

Усулни қўллаш мумкин бўлган боланинг ривожланиш даражаси

Ҳар қандай

 

Ушбу усулдан фойдаланиш нотўғри эканлигини кўрсатувчи болаларнинг хусусиятлари

Йўқ

 

Усулни қўллайдиган мутахассиснинг малакасига қўйиладиган талаблар

 

Асосий маълумотга қўйиладиган талаблари

Усулни самарали қўллаш учун хулқни амалий таҳлили асосларини билиш талаб қилинади.

 

Сертификатланган курслар ёки тренингларни ўтишга қўйиладиган талаблар ёки тавсиялар

ПАП ни қўллаш бўйича сертификатланган курс ёки тренингларни ўтишга қўйиладиган талаблар ёки тавсиялар.

 

Қўллаш технологияси

Усулни қўллаш босқичлари

1. Болани турли вазиятларда кузатиш.
2. Нима бўлаётганини таҳлил қилиш.
3. Қувватловчиларни танлаш (мукофот).
4. Фойдаланиш стратегиясини ишлаб чиқиш.

Тўғри мукофотларни танлаш, рағбатлантиришни аниқлаш жуда муҳим – танланган режанинг муваффақияти бевосита шунга боғлиқ.

 

Машғулотларни ташкил этиш шакли

Индивидуал, мини-гуруҳ, гуруҳ.

 

Қўллаш технологияси (мисоллар)

 

Усулнинг (амалиётнинг) самарадорлиги

Самарадорлик кичик гуруҳларни ўрганишда ва алоҳида ҳолатларни ўрганишда кўрсатилди (single case study) (Steibrenner et al, 2020)

 

Усулни тавсифлашда фойдаланилган манбалар

 

1. Линч Б.М., Расмуссен Т. Болалик аутизми ва оғзаки-хулқий ёндашув: аутизм ва унга боғлиқ касалликларга чалинган болаларни ўқитиш/Инглиз тилидан таржима// Екатеринбург: Рама Паблишиш. – 2014 йил.

 

2. Купер Д.О., Херон Т.Э., Хьюард У.Л. Хулқни амалий таҳлили // Москва: Практика. — 2016 йил.

 

3. Мелешкевич О., Эрц Ю. Махсус болалар. Хулқни амалий таҳлили кириш // М.: Бахрах. – М. – 2015 йил.

 

Қўшимча манбалар

 

1. Беррес Скиннер – Оперант хулқ [Электрон ресурс], URL: https://libking.ru/books/sci-/sci-biology/104070-5-berres-skinner-operantnoe-povedenie.html#book

 

2. ABA терапиясида оғзаки-хулқий ёндашув: аутизм ва бошқа ривожланиш нуқсонларига чалинган болаларни ўқитиш усуллари. — 3-нашр./ Мэри Линч Барбера, Трейси Расмуссен; инглиз тилидан Д. Г. Сергеева аржимаси; Русча нашрга сўзбоши В.Г.Ромека; Муқаддима М. Сандберг. — Екатеринбург: Рама Паблишинг, 2019. — 264 с.

 

3. Болалар аутизми ва ABA: ABA (Applied Behavior Analisis): Хулқни амалий таҳлили усулларига асосланган терапия/ Роберт Шрамм; инглиз тилидан З.Измайлова-Камар таржимаси; илмий муҳаррир С.Анисимова.- Екатеринбург: Рама Паблишинг, 2013. — 208 б.

 

4. Тегишли рағбатни қандай танлаш мумкин? [Электрон ресурс] URL: https://autism-aba.blogspot.com/2013/08/selecting-reinforcers.html

 

5. Аутизм 7-қисм. (ABA да рағбатни танлаш) [Электрон ресурс] URL: https://www.youtube.com/watch?v=StR_XSnzeOQ

 

Қисқача тавсифи

Яхлит блоклар билан ўргатиш усули (DTT) — бу ўқув бирлиги алоҳида блок (trial) дан иборат бўлган техникадир. Блок йўриқнома, реакция (ўқувчининг жавоби) ва оқибатдан иборат – терапевт кўрсатмаларнинг муваффақиятли бажарилишини мукофотлайди ва муваффақиятсизлик юз берса, хатоларни тузатиш тартиботидан фойдаланади. Кўникмани ўзлаштириш босқичида блокка ишора киритилган. Тренинг давомида бир хил блок кетма-кет бир неча марта такрорланади. DTT усули Лос — Анжелесдаги Калифорния университетида (UCLA) И. Ловаас (Lovaas, 1987) томонидан ишлаб чиқилган. Айрим блокларни ўрганиш (DTT) усулининг назарий асоси хулқни амалий таҳлилидир.

 

Усулнинг мақсадлари/қўлланиш соҳаси

Ушбу усул қайси асосий соҳаларни ривождантиришга қаратилган

• Ижтимоий ўзаро таъсир доираси
• коммуникация соҳаси
• Когнитив соҳа

 

Ушбу усул қайси конкрет кўникмаларга қаратилган

• Тингловчининг хулқ-атвори (нутқни эшитиб идрок этиш, сўзловчи билан кўз алоқасини ўрнатиш, йўриқгни, илтимосни бажариш ва ҳоказо);
• тақлид қилиш;
• объектлар ва уларнинг тасвирлари ўзаро боғлиқлиги;
• Объектларни функциялари, хусусиятлари, сифатлари (ФХК) бўйича фарқлаш;
• Суҳбатлашиш кўникмалари (сўраш, шарҳлаш, савол-жавоблар);
• Ўйин кўникмалари;
• Ижтимоийлаштириш қобилиятлари (тенгдошлар билан мулоқот қилиш, ҳис-туйғуларни ифодалаш ва бошқалар);
• Асосий ўрганиш қобилиятлари (ёзиш, ўқиш, арифметика).

 

Мақсадли гуруҳ

Ёш:

DTT усули 2 ёшдан бошлаб қўлланилиши мумкин, ўқитиш икки йилдан олти йилгача давом этиши мумкин. Бу усул катталарни ўқитиш учун камдан-кам қўлланилади.

 

Усулни қўллаш мумкин бўлган боланинг ривожланиш даражаси:

Одатда, усулдан фойдаланиш кичик болалар ёки РАС ка чалинган функционаллиги паст болаларни ўргатиш учун тавсия этилади.

 

Ушбу усулдан фойдаланиш номақбул эканлигини кўрсатадиган болаларнинг хусусиятлари:

Юқори даражадаги функционаллик.

 

Усулни қўллайдиган мутахассиснинг малакасига қўйиладиган талаблар

Базавий маълумотга қўйиладиган талаб:

Махсус малака талаблари йўқ.

DTT усулидан нафақат махсус тайёрланган хулқ-атвор бўйича мутахассис, балки ота-оналар, ўқитувчилар ёки боланинг ижтимоий ривожланиши, унинг таълим ва тарбияси учун масъул бўлган бошқа шахслар ҳам фойдаланишлари мумкин .

 

Сертификатланган курслар ёки тренинглардан ўтиш учун талаблар ёки тавсиялар:

DTT усулида ўқитиш хулқни амалий таҳлили доирасида амалга оширилади. Ота-оналар ёки бошқа мутахассислар DTT сертификатига эга бўлиши кераклиги ҳақида ҳеч қандай далил йўқ . Аммо тажрибали мутахассис (куратор, супервайзер) билан маслаҳатлашиш жуда маъқул.

 

Қўллаш технологияси

Усулни қўллаш босқичлари:

Усулнинг асосий компонентлари қуйидагилардир: дискриминацион рағбат (SD) — маълум бир схема бўйича йўриқлар кетма-кетлиги (зарур бўлса) — мақсадли хулқ — рағбат — кейинги вазифадан олдин қисқа вақт оралиғи.

1. Боланинг диққатини жалб қилиш (боланинг диққатини вазифага қаратиш).
2. Терапевт (ўқитувчи) томонидан кўрсатмалар бериш.
3. Маслаҳат (агар керак бўлса)
4. Боланинг йўриққа муносабати (жавоб).
5. Жавоб учун оқибатларни таъминлаш (тўғри жавобни кучайтириш ёки хатони тузатиш)
6. Қисқа интервал (2-5 сек.) — оқибат ва кейинги блокнинг бошланиши ўртасидаги вақт

 

Дарсларни ташкил этиш шакли (инд/гуруҳлар)

DTT одатда яккама-якка форматда амалга оширилади. Бир қатор тадқиқотлар DTTни гуруҳли ўрганиш учун амалга оширишда муваффақиятли натижаларни кўрсатди (Leaf et al., 2013; Taubman et al., 2001).

 

Қўллаш технологияси (мисоллар)

 

Усулнинг (амалиётнинг) самарадорлиги

Самарадорлик индивидуал ҳолатлар (single case study) ва кичик гуруҳ бўйича тадқиқотларда кўрсатилди (Steibrenner et al, 2020)

 

Усулни тавсифлашда фойдаланилган манбалар

 

1. Lovaas, O. Ivar (1987). «Behavioral treatment and normal educational and intellectual functioning in young autistic children». Journal of Consulting and Clinical Psychology. 55(1): 3–9. doi:10.1037/0022-006x.55.1.3. ISSN 1939-2117.

 

2. Steinbrenner J. R. et al. Evidence-Based Practices for Children, Youth, and Young Adults with Autism //FPG Child Development Institute. – 2020

 

Қўшимча манбалар

 

1. Мелешкевич О., Эрц Ю. Махсус болалар. Хулқни амалий таҳлилига кириш //М.: Бахрах-М. – 2015 йил

 

2. Лиф Р., Макэкен Д. Иш давом этмоқда. Хулқ-атвор стратегиялари. Аутизмда интенсив хулқ-атвор терапияси бўйича ўқув дастури //М.: ИП Толкачев. – 2016 йил

 

3. Lang R., Hancock T. B., Singh N. N. Overview of early intensive behavioral intervention for children with autism //Early intervention for young children with autism spectrum disorder. – Springer, Cham, 2016. – С. 1-14

 

4. Waltz M. Autism: A social and medical history. – Springer, 2013

 

5. Lerman D. C., Valentino A. L., LeBlanc L. A. Discrete trial training //Early intervention for young children with autism spectrum disorder [Электронный ресурс]. URL: http://aba.nsu.ru/wp-content/uploads/2016/10/OBUCHENIE-OTDEL%60NYIMI-BLOKAMI-DTT.pdf

 

Қисқача тавсифи

Бутунжаҳон мусиқа терапияси федерацияси (World Federation of Music Therapy) таърифига кўра, мусиқа терапияси – ҳаёт сифатини яхшилашга ва жисмоний, ижтимоий, коммуникатив, ҳиссий, интеллектуал ва ақлий қобилиятларини яхшилашга интилувчи шахсий мижозлар, гуруҳлар, оилалар ва жамоалар билан тиббий, таълим ва кундалик шароитларда мусиқа ва унинг элементларини профессионал қўллашдир.

 

Мусиқа терапиясининг шакллари:

• Рецептив (пассив) мусиқа терапияси – мусиқани терапевтик мақсадда идрок этиш жараёни;
• Фаол мусиқа терапияси новербал психотерапиянинг бир тури бўлиб, бунда даволаш жараёнини қуриш индивидуал ёки гуруҳ машғулотлари жараёнида мусиқа асбобларидан фойдаланишга асосланган.
• Интегратив мусиқа терапияси мусиқанинг таъсирини бошқа ижод турлари билан уйғунлаштирган энг истиқболли арт-терапия турларидан биридир. Интегратив мусиқа терапияси алоҳида терапевтик ёки ривожланиш стимулятори сифатида ёки бошқа даволаш турлари билан биргаликда қўлланилади (Тихонова Е.В., 2011).

 

Усулнинг мақсадлари/қўлланиш соҳаси

Мутахассислар РАС бўлган болалар билан ишлашда мусиқа терапиясидан фойдаланишнинг қуйидаги ижобий таъсирини аниқлайдилар:

• гиперактив болаларга тинчлантирувчи таъсир кўрсатади;
• тунд, чекланган болалар ўз-ўзидан мулоқотга очилади, уларда бошқа кишилар билан мулоқот қилиш кўникмалари ривожланади;
• нутқ функциясини, эътиборни, хотирани, нозик восита кўникмаини яхшилайди;
• сенсоримотор функция яхшиланади;
• ижодий жараённи фаоллаштиришга ёрдам беради, боланинг ўзини ўзи англаш учун бадиий ва эстетик эҳтиёжини оширади;
• психо-эмоционал соҳадаги оғишларни тартибга солади;
• ижтимоий мослашувдаги қийинчиликларни бартараф этишга ёрдам беради (коммуникатив-рефлексив жараёнлар). (Мещанова Л.Н., 2016 йил)

 

Мақсадли гуруҳ

Ёш

Усул 4-16 ёшдаги турли ёшдаги РАС га чалинган болаларга қаратилган. Болалар ёш бўйича 2 гуруҳига бўлинган: кичик (мактабгача ёшдаги), каттароқ (бошланғич мактаб ёши, аутизм спектри бузилиши бўлган ўқувчилар учун бошланғич умумий таълимнинг мослаштирилган умумий таълим дастурига киритилган ўқувчиларни ҳисобга олган ҳолда (АООП) 8.4. 6 йил ўқишади ва таълим охирида улар 16 ёшга тўлади).

 

Бу усулдан фойдаланиш нотўғри эканлигини кўрсатувчи болаларнинг хусусиятлари,

Агар РАС га чалинган болада гиперакузия бўлса, бу усулдан фойдаланиш номақбул. Товушга юқори сезувчанлик болага оғриқли таъсир қилиши ва зарар этказиши мумкин.

Ушбу усуллар АООП РАСда таҳсил олаётган мактабгача ёшдаги болалар ва кичик мактаб ўқувчиларига қаратилган (8.1-8.4. вариантлар). Улар педагог томонидан боланинг ёши ва психологик хусусиятларига қараб тузатилади ва танланади.

 

Усулни қўллайдиган мутахассиснинг малакасига қўйиладиган талаблар

Базавий маълумотга қўйиладиган талаб (агар мавжуд бўлса):

Олий педагогик, мусиқий-педагогик, мусиқий, психологик, тиббий.

 

Сертификатланган курслар ёки тренинглардан ўтиш учун талаблар ёки тавсиялар:

Мусиқа терапияси бўйича сертификатланган малака ошириш ёки қайта тайёрлаш курсларидан ўтиш тавсия этилади.

 

Қўллаш технологияси

Усулни қўллаш босқичлари (ҳаракатлар алгоритми — қисқача)

1. Тайёргарлик босқичи. Бирламчи психологик-педагогик диагностика. Психодиагностик текширув боланинг ёши ва ақлий ривожланишининг кутилаётган даражасини ҳисобга олган ҳолда ташкил этилади (Котышева Е.Н., 2013). Мусиқа терапияси учун дастур ишлаб чиқилади (мавзуий машғулотларни тузиш, мусиқа танлаш), боланинг индивидуал ёки гуруҳ машғулотларига бориши учун тавсиялар берилади.
2. Асосий босқич. Календар-тематик режалаштириш бўйича машғулотлар ўтказиш.
3. Якуний босқич. Мусиқий терапия дастурининг ишини якунлаш, бажарилган ишлар ва эришилган натижаларни таҳлил қилиш.

 

Дарсларни ташкил этиш шакли:

Мусиқа терапияси индивидуал ёки гуруҳда амалга оширилиши мумкин.

 

Усулнинг (амалиётнинг) самарадорлиги

Самарадорлик мусиқа воситачилигидаги аралашувлар (Music-mediated interventions) гуруҳи доирасида индивидуал ҳолатлар (single case study) бўйича тадқиқотларда кўрсатилган (Steibrenner et al, 2020).

 

Усулни тавсифлашда фойдаланилган манбалар

 

1. Мешчанова Л.Н. Жисмоний имконияти чекланган болани мусиқий санъат ёрдамида тузатиш: ўқув қўлланма/Л. Н. Мешчанова; Н.Г. Чернишевский номидаги Саратов миллий тадқиқот давлат университети [Электрон ресурс]. — Саратов: [б. и.], 2016. – 51 с. – Б. ц. URL: http://elibrary.sgu.ru/uch_lit/1656.pdf (мурожаат санаси: 17.05.2021)

 

2. Тихонова Э.В. Мактаб ўқувчиларининг бадиий таълимида мусиқий психотерапия [Матн]: Ққув қўлланмаси/М.П. Мусоргский номидаги Урал давлат консерваторияси. [Электрон ресурс]. — Екатеринбург, 2011. — 84с. URL: https://core.ac.uk/download/pdf/81696891.pdf (мурожаат санаси: 17.05.2021)

 

3. Биз бир-биримиздан хурсандмиз!: Мактабгача ёшдаги болалар учун мусиқа ва тузатиш дарслари./ Е.Н. Котышева. – СПб.: КАРО, 2013. – 192с. –10-11 б.

 

4. Steinbrenner J. R. et al. Evidence-Based Practices for Children, Youth, and Young Adults with Autism //FPG Child Development Institute. – 2020

 

Қўшимча манбалар

 

1. Алвин Дж., Уорик Э. Аутизмли болалар учун мусиқа терапияси/ инглиз тилидан. Ю.В. Князькина таржимаси. — М .: Теревинф, 2004. — 208 б. – (Махсус бола).

 

2. Мусиқа терапиясига кириш/ Г.-Г. Декер-Фойгт. – СПб.: Питер, 2003. — 208с.

 

3. Махсус таълимда бадиий педагогика ва арт терапия [Матн]: ўқув қўлланмаси/ Е.А. Медведева, И.Ю. Левченко, Л.Н. Комиссарова, Т.А. Добровольская. – М.: Академия, 201. – 248 б.

 

4. Колягина В.Г. Махсус таълимда мусиқа терапияси. Ўқув-услубий қўлланмаси. – М.: Прометей, 2019. – 108 б.

 

5. Крангальс Э.Р. Мусиқа терапияси дезадаптивболалар билан ишлашнинг психо-тузатиш усулларидан бири сифатида [Матн]/ Э.Р. Крангальс. – М., 2006. – [Электрон ресурс] URL: http://www.autism.ru/read.asp?id=46&vol=0 (мурожаат санаси: 17.05.2021)

 

6. Менегетти А. Руҳият мусиқаси. Мусиқа терапиясига кириш [Матн]/А. Менегетти/ Е.В. Романова, Т.Н. Сытько томонидан тузилган. — Санкт-Петербург: Паллада, 1992. — 87 б.

 

7. Мусиқа таълимида мусиқа терапияси/Бадиий таълимда санъат терапияси: 10 та халқаро илмий-амалий конференция натижалари асосида (Санкт-Петербург, 2008–2017 йй.)/ проф. А.С. Клюев томонидан тузилган ва илмий таҳрирланган. — Санкт-Петербург: Алетейя. – 378с.

 

8. Махсус бола билан мусиқа дарслари: нейропсихологнинг нуқтаи назари/И.С. Константинов. — М .: Теревинф, 2013. — 352 с.

 

9. Болалар учун мусиқа терапияси: Болалар учун мусиқа терапияси бўйича қўлланма. Материаллар тўплами. — [б. м.]: Нашриёт ечимлари, 2017. — 88 б.

 

10. Петрушин В.И. Мусиқий психология: Талаба ва ўқитувчилар учун қўлланма. – М. ВЛАДОС гуманитар нашриёт маркази, 1997. – 384б.

 

11. Петрушин В.И. Мусиқий психотерапия: назария ва амалиёт [Матн]: ўқув қўлланмаси/В.И. Петрушин. — М .: ВЛАДОС, 1999. — 176 б.

 

12. Тихонова Э.В. Мусиқа терапияси ижодий ўзини намоён қилиш воситаси сифатида [Матн]/Э.В. Тихонова // XXI асрнинг бадиий-педагогик таълими: давлат ва касбий тайёргарлик сифатини ошириш стратегиясини таҳлил қилиш: халқаро илмий-амалий конференция материаллари, Екатеринбург, 2007 йил 13-14 февраль /Урал. давлат пед. ун-т. — Екатеринбург, 2008. — 67-71 б.

 

13. Федорович Е.Н., Тихонова Е.В. Мусиқий психология асослари [Матн]: ўқув қўлланма/ Федорович Е.Н., Тихонова Е.В. Урал. давлат консерваторияси. — Екатеринбург: [б. ва.], 2007. — 206 б.

 

14. Шутова Н.В. Руҳий ривожланиши кечиккан болаларни ўрганиш ва ривожлантиришда мусиқа санъати воситаларидан фойдаланиш [Матн]/Н.В. Шутов. — Махсус психология. — 2004. — №2. — 48-51 б.

 

 

Қисқача тавсифи

 

Маслаҳат — бу тўғри жавоб бериш эҳтимолини ошириш учун ўқувчига оғзаки, жисмоний, имо-ишора ёки бошқа тарздаги ёрдамдир.

 

Ўқув кўрсатмаларидан фойдаланишнинг назарий асослари Ч.Б. Ферстером ва Б.Ф. Скиннер томонидан таълимнинг энг самарали усуллари бўйича тадқиқотларнинг бир қисми сифатида ишлаб чиқилган.

 

Ўқитишнинг қуйидаги турлари ажратилади:

 

Жисмоний маслаҳат

Боланинг қўл ҳаракати ўқитувчининг қўллари билан тузатилади.

Жисмоний маслаҳатнинг қуйидаги даражалари мавжуд:

• тўлиқ жисмоний маслаҳат ёки қўлда кўрсатма. Ўқитувчи боланинг қўллари билан барча ҳаракатларни ўзи бажаради.
• қисман жисмоний маслаҳат. Ўқитувчи қисман болага тўғри жавоб беришга ёрдам беради.

 

Оғзаки маслаҳат

Тўғри жавобни моделлаштириш — бу ўқитувчи томонидан боланинг нима дейиши кераклигини кўрсатиш.

Оғзаки маслаҳатнинг интенсивлик даражасига кўра қуйидагилар ажратиб кўрсатилади:

• тўлиқ оғзаки маслаҳат — бутун ибора ёки сўзнинг талаффузи,
• қисман оғзаки маслаҳат — сўз ёки иборанинг қисман талаффузи.

 

Имо-ишора ибан маслаҳат

Ўқитувчи ўқувчига нима қилиш кераклигини имо-ишора билан кўрсатади (Мелешкевич, Эрц, 2014)..

 

Усулнинг мақсадлари/қўлланиш соҳаси

Ушбу усул қайси асосий соҳаларни ривожлантиришга қаратилган:

Бола томонидан ўрганилаётган ҳаракатни бажаришда мустақилликни ривожлантириш.

Бу усул универсалдир (Мелешкевич, Эрц, 2014).

 

Мақсадли гуруҳ

Ариза ёши:

Эрта ёшдан катталарга қадар.

Усулни қўллаш мумкин бўлган боланинг ривожланиш даражаси:

Чекловлар йўқ.

Ушбу усулдан фойдаланиш нотўғри эканлигини кўрсатадиган болаларнинг хусусиятлари:

Чекловларсиз (Мелешкевич, Эрц, 2014)..

 

Усулни қўллайдиган мутахассиснинг малакасига қўйиладиган талаблар

 

Базавий маълумотга қўйиладиган талаб (агар мавжуд бўлса):

• махсус (дефектологик) маълумот;
• психологик ва педагогик маълумот,
• психологик маълумот,
• педагогик маълумот.

 

Сертификатланган курслар ёки тренингларни ўтишга қўйиладиган талаблар ёки тавсиялар

 

Ушбу усул педагогик, махсус (дефектологик) ва психологик маълумотга эга бўлган мутахассислар томонидан қўлланилиши мумкин. Бироқ, хулқни амалий таҳлили концепциясида энг батафсил тавсифланганлиги сабабли, ҳеч бўлмаганда RBT даражасида (асосий даражадаги мутахассис) курсларни ўташ ва куратор ва супервизор раҳбарлигида усулдан фойдаланиш тавсия этилади.

 

Шунингдек, ушбу усулдан боланинг қариндошлари, энагалар томонидан ишлаб чиқилган ўқув дастурлари (Эрц «Аутизм ва АВА-терапия») доирасида мутахассис раҳбарлигида фойдаланиш мумкин.

 

Қўллаш технологияси

Усулни қўллаш босқичлари (ҳаракатлар алгоритми — қисқача)

1. Болага кўрсатмалар бериш.
2. Дарҳол маслаҳат бериш.
3. Бола керакли ҳаракатни амалга ошириши биланоқ, далда бериш.
4. Маслаҳатларни қисқартириш. Бундан ташқари, янги кўникмани ўрганиш жараёнида бола ўрганилган ҳаракатни тўлиқ мустақил равишда бажаришни ўрганмагунча ёрдам даражаси аста-секин камаяди (Мелешкевич, Эрц, 2014).

 

Дарсларни ташкил этиш шакли

Ҳар қандай таълим шакли учун универсал усул

 

Қўллаш технологияси (мисоллар)

 

Усулнинг (амалиётнинг) самарадорлиги

Самарадорлик индивидуал ҳолатлар (single case study) ва кичик гуруҳ бўйича тадқиқотларда кўрсатилди(Стеибреннер ва бошқалар ал , 2020)

 

Усулни тавсифлашда фойдаланилган манбалар

 

1. Мелешкевич О., Эрц Ю. Махсус болалар. Хулқни амалий таҳлилига кириш (АВА): муаммоли хулқ-атворни тузатиш тамойиллари ва аутизм спектрининг бузилиши ва бошқа ривожланиш нуқсонлари бўлган болаларни ўргатиш стратегиялари. Самара: Бахрах-М. нашриёт уйи. – 2014 йил.

 

2. A Complete Guide For Using Prompts To Teach Individuals With Special Needs [Электрон ресурс]. URL: https://www.friendshipcircle.org/blog/2013/04/22/a-complete-guide-for-using-prompts-to-teach-individuals-with-special-needs/

 

3. A complete guide for using prompts to teach individuals with special needs. [Электрон ресурс] URL: www.friendshipcircle.org/blog/2013/04/22/a-complete-guide-for-using-prompts-to-teach-individuals-with-special-needs/

 

Қўшимча манбалар

 

1. Аутизм ва АВА терапияси. АВА терапевтининг масъулияти [Электрон ресурс]. URL: https://autism-aba.blogspot.com/p/guidelines-for-choosing-aba-therapist.html

 

2. Вебинар: «Маслаҳатлар ёрдамида хатосиз ўрганиш» (АВА терапияси усуллари) [Электрон ресурс]. URL: https://youtu.be/xic2JALh6pw

 

 

Қисқача тавсифи

 

Ўқитувчининг кўрсатмаси (ёки реакция учун табиий сигнал) ва йўриқ бериш ўртасидаги вақт кечикиши.

 

Дастлаб, йўриқ кўрсатма берилгандан сўнг дарҳол берилади, аммо кейинги машғулотларда реакция йўриқдан олдинроқ бўлиши учун йўриқ бир неча сонияга кечиктирилади. Агар шу дақиқаларда реакция пайдо бўлса, бу йўриқнинг ҳожати йўқлигини англатади. Агар реакция содир бўлмаса, яна бир йўриқ берилади.

 

Йўриқни кечикиш тактикаси ҳар қандай йўриққа қўлланилиши мумкин.

 

Усулнинг мақсадлари/қўлланиш соҳаси

 

Ушбу усул қайси асосий соҳаларни ривожлантиришга қаратилган:

Ўқувчининг мустақиллигини ривожлантириш

 

Ушбу усул қайси кўникмаларни ривожлантиришга қаратилган:

Йўриқларга қарамликни олдини олинг

 

Мақсадли гуруҳ

Ёш:

Чекловлар йўқ

Усулни қўллаш мумкин бўлган боланинг ривожланиш даражаси:

Ҳар қандай

 

Усулни қўллайдиган мутахассиснинг малакасига қўйиладиган талаблар

 

Базавий маълумотга қўйиладиган талаб:

АВАсоҳасида базавий маълумот.

 

Сертификатланган курслар ёки тренингларни ўтишга қўйиладиган талаблар ёки тавсиялар

RBT курслари ёки АВА курсларининг 1 модулидан ўтиш.

 

Қўллаш технологияси

Усулни қўллаш босқичлари (ҳаракатлар алгоритми — қисқача)

1. Тезкор сўров (0 сония кечикиш)

Ўқитувчи кўрсатма берилгандан сўнг дарҳол йўриқ беради.

Мисол учун, ўқитувчи «қарсак уриш» йўриғини берган пайтда қарсак чалади (моделлаштириш).

Ўқитувчи боладан маълум бир расмга ишора қилишни сўрагандан сўнг дарҳол тўғри жавобни (кўрсатувчи ишорани) кўрсатади.

Ўқитувчи боланинг қўли билан совунни олади ва «қўлингни юв» йўриғидан сўнг дарҳол боланинг қўлларини (тўлиқ жисмоний йўриқ) кўпиклашни бошлайди.

 

2. 1 сония кечиктириш

Ўқитувчи кўрсатма тақдим этилгандан кейин 1 сония пауза қилади ва шундан кейингина йўриқ беради.

 

3. 2, 3 ёки 4 сонияни кечиктириш

Ўқитувчи кўрсатма берилгандан кейин 2 (кейин 3, кейин 4) сония кутади ва шундан кейингина йўриқ беради.

 

4. 5 сония кечиктириш

Ўқитувчи кўрсатмани тақдим этгандан кейин 5 сония кутади. Бу тезкор интенсивлик даражаси мустақил жавобга олиб келиши керак, чунки боланинг тўғри жавоб бериш учун етарли вақти бор.

Ушбу тезкор интенсивлик даражасида (5 сония кечикиш билан) ишлашдан олдин, кўпроқ интенсив кўрсатмалардан фойдаланган ҳолда кўникмани яхшилаб ўргатиш керак (бир зумда, 1, 2, 3 ва 4 сония кечикиш билан).

Одатда, агар кўникма самарали ўргатилган бўлса, бола йўриқнинг 3 ёки 4 секундлик тезкор кечикиш босқичида кўрсатмаларга тўғри амал қила бошлайди. Яъни, биринчи 2-3 сония ичида мустақил реакция пайдо бўлади.

Дарсларни ташкил этиш шакли (инд/гуруҳлар)

Индивидуал

 

Қўллаш технологияси (мисоллар)

Усулнинг (амалиётнинг) самарадорлиги

Самарадорлик индивидуал ҳолатлар (single case study) ва кичик гуруҳ бўйича тадқиқотларда кўрсатилди (Steibrenner et al, 2020).

 

Усулни тавсифлашда фойдаланилган манбалар

1. Steinbrenner J. R. et al. Evidence-Based Practices for Children, Youth, and Young Adults with Autism //FPG Child Development Institute. – 2020

 

Қўшимча манбалар

 

1. Ю.Эрц, О.Мелешкевич, «Махсус болалар. Хулқни амалий таҳлилига кириш (АВА): Муаммоли хулқ-атворни тузатиш тамойиллари ва РАС ва бошқа ривожланиш нуқсонлари бўлган болаларни ўргатиш стратегиялари». — Самара: «Бахрах-М» нашриёт уйи, 2015 йил.

 

2. 5 Things You Need to Know About Time Delay Prompt Fading [Электрон ресурс]. URL: https://autismclassroomresources.com/5-things-you-need-to-know-about-time/

 

3. Using Time Delay to Fade Prompting [Электрон ресурс]. URL: http://theautismhelper.com/use-time-delay-prompt/

 

 

 

Қисқача тавсифи

 

Сундириш — бу илгари қувватлантирилган номақбул хулқни қувватлантиришни тўхтатиш.

 

Сундириш тартиботи кирувчи номақбул хулқнинг функциясини аниқлагандан сўнг амалга оширилади ва одатда функционал коммуникация машғулотлари ва мақбул хулқни дифференциал қувватлаш билан бирлаштирилади (Мелешкевич, Эрц, 2014).

 

Усулнинг мақсадлари/қўлланиш соҳаси

Келажакда номақбул хулқ эҳтимолини камайтириш (Мелешкевич, Эрц, 2014)

 

Мақсадли гуруҳ

Қўлланадишан ёш:

Эрта ёшдан катталарга қадар

 

Усулни қўллаш мумкин бўлган боланинг ривожланиш даражаси:

Чекловсиз

 

Ушбу усулдан фойдаланишни мақсадга номувофиқ қиладиган болаларнинг хусусиятлари:

Чеклов йўқ (Мелешкевич, Эрц, 2014)

 

Усулни қўллайдиган мутахассиснинг малакасига қўйиладиган талаблар

Базавий маълумотга қўйиладиган талаб

• махсус (дефектологик) маълумот;
• Психологик-педагогик маълумот;
• Психологик маълумот;
• Педагогик маълумот;

 

Сертификатланган курслар ёки тренингларни ўтишга қўйиладиган талаблар ёки тавсиялар

 

Ушбу усул педагогик, махсус (дефектологик) ва психологик маълумотга эга бўлган мутахассислар томонидан қўлланилиши мумкин. Бироқ, хулқни амалий таҳлили концепциясида энг батафсил тавсифланганлиги сабабли, ҳеч бўлмаганда RBT даражасида (асосий даражадаги мутахассис) курсларни ўташ ва куратор ва супервайзер раҳбарлигида усулдан фойдаланиш тавсия этилади.

 

Шунингдек, ушбу усулдан фойдаланиш боланинг қариндошлари томонидан ишлаб чиқилган ўқув дастурлари (Ю. Эрц, Аутизм ва АВА-терапия) доирасида мутахассиснинг раҳбарлиги остида мумкин.

 

Қўллаш технологияси

Хулқ-атвор функциясини аниқлагандан сўнг, муайян хулқ билан ишлашда қўлланиладиган сундириш шаклини танлаш лозим.

Масалан, агар номақбул хулқнинг вазифаси эътиборни жалб қилиш бўлса, унда катталар номақбул хулқдан кейин эътибор беришни тўхтатиши керак, бу эса кучайтиргични бартараф қилиш ёки номақбул хулқдан мақсад фаолиятдан қочиш (масалан, дарсларни тугатиш) бўлса, режалаштирилган ҳаракатлар давом эттирилиши лозим.

Шуни таъкидлаш керакки, сундириш тартиботини қўллаш жараёнида номақбул хулқнинг ўз-ўзидан кучайиши («хулқ-атвор портлаши») содир бўлади, иш давом эттирилганда номақбул реакцияларнинг суниши билан алмашади (Special Learning Inc., 2017)

 

Қўллаш технологияси (мисоллар)

Усулнинг (амалиётнинг) самарадорлиги

Самарадорлик индивидуал ҳолатлар (single case study) ва кичик гуруҳ бўйича тадқиқотларда кўрсатилди (Steibrenner et al, 2020)

 

Усулни тавсифлашда фойдаланилган манбалар

 

1. Болалар аутизми ва АВА: АВА (AppliedBehaviorAnalisis): хулқни амалий таҳлили усулларига асосланган терапия/Роберт Шрамм; инглиз тилидан. З.Измайлова-Камар таржимаси; С. Анисимовнинг илмий таҳрири остида.- Екатеринбург: Рама Паблишинг, 2013. — 208 б.

 

2. О. Мелешкевич, Ю. Эрц. Махсус болалар. Амалий таҳлилга кириш (АВА): муаммоли хулқ-атворни тузатиш тамойиллари ва аутизм спектрининг бузилиши ва бошқа ривожланиш хусусиятларига эга болаларни ўргатиш стратегиялари Самара: Бахрах-М, 2014. – 208 с.

 

3. Steinbrenner J. R. et al. Evidence-Based Practices for Children, Youth, and Young Adults with Autism //FPG Child Development Institute. – 2020

 

Қўшимча манбалар

 

1. http://www.educateautism.com/applied-behaviour-analysis/extinction-procedure-aba.html

 

2. https://www.iloveaba.com/2011/12/extinction-procedures.html

 

3. https://www.special-learning.com/article/extinction#:~:text=Extinction%20refers%20to%20a%20procedure,negative%20(or%20problem)%20behaviors.