Қисқача тавсифи
Сундириш — бу илгари қувватлантирилган номақбул хулқни қувватлантиришни тўхтатиш.
Сундириш тартиботи кирувчи номақбул хулқнинг функциясини аниқлагандан сўнг амалга оширилади ва одатда функционал коммуникация машғулотлари ва мақбул хулқни дифференциал қувватлаш билан бирлаштирилади (Мелешкевич, Эрц, 2014).
Усулнинг мақсадлари/қўлланиш соҳаси
Келажакда номақбул хулқ эҳтимолини камайтириш (Мелешкевич, Эрц, 2014)
Мақсадли гуруҳ
Қўлланадишан ёш:
Эрта ёшдан катталарга қадар
Усулни қўллаш мумкин бўлган боланинг ривожланиш даражаси:
Чекловсиз
Ушбу усулдан фойдаланишни мақсадга номувофиқ қиладиган болаларнинг хусусиятлари:
Чеклов йўқ (Мелешкевич, Эрц, 2014)
Усулни қўллайдиган мутахассиснинг малакасига қўйиладиган талаблар
Базавий маълумотга қўйиладиган талаб
- махсус (дефектологик) маълумот;
- Психологик-педагогик маълумот;
- Психологик маълумот;
- Педагогик маълумот;
Сертификатланган курслар ёки тренингларни ўтишга қўйиладиган талаблар ёки тавсиялар
Ушбу усул педагогик, махсус (дефектологик) ва психологик маълумотга эга бўлган мутахассислар томонидан қўлланилиши мумкин. Бироқ, хулқни амалий таҳлили концепциясида энг батафсил тавсифланганлиги сабабли, ҳеч бўлмаганда RBT даражасида (асосий даражадаги мутахассис) курсларни ўташ ва куратор ва супервайзер раҳбарлигида усулдан фойдаланиш тавсия этилади.
Шунингдек, ушбу усулдан фойдаланиш боланинг қариндошлари томонидан ишлаб чиқилган ўқув дастурлари (Ю. Эрц, Аутизм ва АВА-терапия) доирасида мутахассиснинг раҳбарлиги остида мумкин.
Қўллаш технологияси
Хулқ-атвор функциясини аниқлагандан сўнг, муайян хулқ билан ишлашда қўлланиладиган сундириш шаклини танлаш лозим.
Масалан, агар номақбул хулқнинг вазифаси эътиборни жалб қилиш бўлса, унда катталар номақбул хулқдан кейин эътибор беришни тўхтатиши керак, бу эса кучайтиргични бартараф қилиш ёки номақбул хулқдан мақсад фаолиятдан қочиш (масалан, дарсларни тугатиш) бўлса, режалаштирилган ҳаракатлар давом эттирилиши лозим.
Шуни таъкидлаш керакки, сундириш тартиботини қўллаш жараёнида номақбул хулқнинг ўз-ўзидан кучайиши («хулқ-атвор портлаши») содир бўлади, иш давом эттирилганда номақбул реакцияларнинг суниши билан алмашади (Special Learning Inc., 2017)
Қўллаш технологияси (мисоллар)
Усулнинг (амалиётнинг) самарадорлиги
Самарадорлик индивидуал ҳолатлар (single case study) ва кичик гуруҳ бўйича тадқиқотларда кўрсатилди (Steibrenner et al, 2020)
Усулни тавсифлашда фойдаланилган манбалар
- Болалар аутизми ва АВА: АВА (AppliedBehaviorAnalisis): хулқни амалий таҳлили усулларига асосланган терапия/Роберт Шрамм; инглиз тилидан. З.Измайлова-Камар таржимаси; С. Анисимовнинг илмий таҳрири остида.- Екатеринбург: Рама Паблишинг, 2013. — 208 б.
- О. Мелешкевич, Ю. Эрц. Махсус болалар. Амалий таҳлилга кириш (АВА): муаммоли хулқ-атворни тузатиш тамойиллари ва аутизм спектрининг бузилиши ва бошқа ривожланиш хусусиятларига эга болаларни ўргатиш стратегиялари Самара: Бахрах-М, 2014. – 208 с.
- Steinbrenner J. R. et al. Evidence-Based Practices for Children, Youth, and Young Adults with Autism //FPG Child Development Institute. – 2020
Қўшимча манбалар