Функционал коммуникацияни машқ қилдириш (Functional Communication Training)

Қисқача тавсифи

Функционал коммуникацияни машқ қилдириш – коммуникатив функцияга эга бўлган номақбул хулқни худди шундай функцияга эга бўлган мақбул коммуникация усуллари билан алмаштиришга қаратилган тартиботдир (Купер Д.О., Херон Т.Э., Хьюард У.Л.  Хулқни амалий таҳлили. М.: Практика. 2016).

Тренинг (машқ қилдириш) хулқ-атвор функцияси аниқлаганидан сўнг амалга оширилади, дифференциал қувватлаш усуллари ва сундириш тартибини ўз ичига олади.

 

Усул муаллифлари: Карр и Дюран (Carr & Durand).

Функционал коммуникатив тренинг (FCT) ўргатиш назарияси ва Хулқни амалий таҳлили (АВА) тамойилларига асосланади.

 

Усулнинг мақсадлари/қўлланиш соҳаси

Ушбу усул қайси асосий соҳаларни ривожлантиришга қаратилган: Номақбул хулқнинг намоён бўлишини камайтириш

 

Ушбу усул қаратилган конкрет кўникмалар

Тегишли коммуникация орқали ўз ташаббусини намоён қилиш (қўлга киритиш ёки ундан қочиш):

  • рад этишни ифодалаш.
  • Истаган нарсангизни олиш учун илтимосни, жумладан, ёрдам ва танаффус тўғрисидаги илтимосни билдириш

 

Мақсадли гуруҳ

Ёши: уч ёш ва ундан катта

 

Усулни қўллайдиган мутахассиснинг малакасига қўйиладиган талаблар

 

Базавий маълумотга қўйиладиган асосий талаблар (агар мавжуд бўлса): Олий маълумот

 

Сертификатланган курслар ёки тренинглардан ўтишга қўйиладиган талаблар ёки тавсиялар: психологлар, дефектологлар ва бошқа мутахассислар учун хулқни амалий таҳлили соҳасида тайёргарлик

 

Қўллаш технологияси

Усулни қўллаш босқичлари (ҳаракатлар алгоритми — қисқача)

Функционал коммуникацияни машқ қилдириш дастури беш босқичдан иборат:

  1. Муаммоли хулқ тавсифи.
  2. Муаммоли хулқ-атвор функциясини аниқлаш.
  3. Ўрнини босувчи хулқ-атворнинг аниқлаш.
  4. Ўрнини босувчи хулқ-атворни ўргатиш.
  5. Ўрнини босувчи хулқ-атворни мустаҳкамлаш.

 

Мисол учун, Миша ҳар сафар Федянинг қўлида ўзига ёққан ўйинчоқни кўрганида, у Федяни уради ва ўйинчоқни тортиб олади.

 

Ўрнини босувчи хулқ-атвор: Мишани ўйинчоқни сўрашга ва жавобни кутишга ўргатиш.

Ўзгартириш ҳаракати қуйидагича бўлиши лозим:

— бажариш осон,

— ўрганиб олиш учун осон,

— атрофдагиларга тушунарли.

 

Нутқи бор болалар одатда сўз ёки ибораларни ишлатишга ўргатилади. Нутқи бўлмаганда ёки бошқалар томонидан тушунилиши қийин ҳолларда, мулоқотнинг муқобил усуллари қўлланилади, масалан, имо-ишоралар, тасвирли карточкалар билан алмашиш, нутқни яратувчи қурилмалар ва бошқалар.

Функционал коммуникацияга уйда ва жамоат жойларида (мактабда, болалар боғчасида) ўқитилади. Табиий муҳитда мустаҳкамланувчи кўникмаларни ўргатиш муҳимдир, чунки бу аралашув натижаларини умумлаштириш ва барқарорликка ёрдам беради.

 

Tiger Jeffrey H., Hanley Gregory P., Bruzek Jennifer. Functional Communication Training: A Review and Practical Guide, Behav Anal Pract. 2008 Spring; 1(1): 16-23; https: //www.ncbi.nlm.nih.gov /pmc /articles /PMC2846575/

 

Дарсларни ташкил этиш шакли (инд/гуруҳлар)

Индивидуал

 

Усулнинг (амалиётнинг) самарадорлиги

Кичик гуруҳларда ва амалий тадқиқотларда самарали эканлиги кўрсатилган (Steibrenner et al, 2020).

 

Усулни тавсифлашда фойдаланилган манбалар

  1. Carr E.G., & Durand V.M. (1985). Reducing behavior problems through functional communication training. Journal of Applied Behavior Analysis, 18(2), 111-126.

 

  1. Карр Э.Г., Дюран В. Функционал коммуникатив таълим орқали хулқ-атвор муаммоларини камайтириш. Хулқни амалий таҳлили журнали. 1985 йил.

 

  1. Nadel J. Imitation et communication chez l’enfant autiste et le jeune enfant prelangagier. In J.Hochman and P.Ferrari (eds) Imitation et Identification chez l’Enfant Autiste. Paris: Bayard, 1992 (в: Trevarthen C. et al, 1998).

 

  1. Дюран В. Ёрдамчи қурилмалар билан функционал коммуникацияни машқ қилдириш: Табиий қувватлаш мажмуаларини жалб қилиш. Хулқни амалий таҳлили журнали, 1999 йил.

 

  1. Symons F.J., Thompson A., & Rodriguez M.C. Self-injurious behavior and the efficacy of naltrexone treatment: A quantitative synthesis. Mental Retardation and Developmental Disabilities Rese.

 

  1. Хэнли Г.П., Хиль Н.А., Тайгер Дж.Х., Ингварссон Е.И. Мактабгача ёшдаги болаларнинг ҳаётий кўникмаларини ривожлантириш бўйича умумий синф педагогик дастурини баҳолаш. Хулқни амалий таҳлили журнали, 2007 йил. arch Reviews. 2004 йил.

 

  1. Tiger, Jeffrey H., Hanley, Gregory P., Bruzek, Jennifer. Functional communication training: A Review and Practical Guide, Behav Anal Pract. 2008 Spring; 1(1): 16–23.

 

  1. Шрамм Р. Болалик аутизми ва АВА: АВА (Applied Behavior Analisis): хулқни амалий таҳлили усулларига асосланган терапия [Матн]:/Роберт Шрамм; Инглиз тилидан З.Измаилова-Қамар таржимаси. С. Анисимов илмий таҳрири остида. Екатеринбург: Рама Паблишинг, 2013. 208 б.

 

  1. Ольга Мелешкевич, Юлия Эрц. Махсус болалар. Хулқни амалий таҳлилига кириш (АВА): муаммоли хулқ-атворни тузатиш тамойиллари ва аутизм спектрининг бузилиши ва бошқа ривожланиш нуқсонлари бўлган болаларни ўргатиш стратегиялари. Самара: «Бахрах» нашриёт уйи, 2014. 208 б.

 

  1. Веденина М.Ю. Аутизмли болаларга психологик-педагогик ёрдам кўрсатишнинг асосий хорижий ёндашувларини кўриб чиқиш [Электрон ресурс]/М.Ю. Веденина // Тузатиш педагогика институти алманахи, 2014. №19. Электрон. ст. Кириш режими: http://alldef.ru/ru/articles/almanah-19/obzor-osnovnyh-zarubezhnyh-podhodov-k

 

  1. Durand V.M., & Moskowitz L.J. (2016). Understanding functional communication to treat self-injurious behavior. In S.M. Edelson & J.B. Johnson (Eds.), Understanding and treating self-injurious behavior in autism: A multi-disciplinary perspective (186-197). London & Philadelphia: Jessica Kingsley Publishers.

 

  1. Quest K. (2016). Using functional communication training to reduce self-injurious behavior. The Reporter, 21(14).

 

  1. Джон О. Купер, Тимоти. Э. Херон, Уильям Л. Хьюард. Хулқни амалий таҳлили. инглиз тилидан Н.Н. Алипов таҳрири остида таржима. Таржима илмий маслаҳатчиси: З.Х. Измайлова-Камар. М.: Практика, 2016 йил.

 

  1. С.Д. Шабалина. Коммуникатив тренинг интерактив таълим шакли сифатида // Югра давлат университетининг ахборотномаси, 2016. 1-сон (40).

 

  1. Шаповалова Ольга. Хулқни амалий таҳлилига кириш: Практика, 2020.

 

Қўшимча манбалар

 

Хаустов А.В. Аутизмли болаларда мулоқот кўникмаларини шакллантириш бўйича амалий тавсиялар: Ўқув-услубий қўлланма/Т.В. Волосовец, Е.Н. Кутепова таҳрири остида: РУДН, 2007. 35 б.

 

Хаустов А.В. Аутизм спектри бузилган болаларда оғзаки мулоқот кўникмаларини шакллантириш. Ўқув-услубий қўлланма. М.: ЦПМССДиП, 2010. 84 б.

 

Хаустов А.В., Богорад П.Л., Загуменная О.В., Козорез А.И., Панцырь С.Н., Никитина Ю.В., Стальмахович О.В. Аутизм спектрининг бузилиши бўлган ўқувчиларни психологик ва педагогик қўллаб-қувватлаш. Услубий қўлланма/ А.В.Хаустовнинг умумий таҳрири остидаМ.: ФРЦ ФГБОУ ВО МГППУ, 2016. 125 б.

 

 

Прокрутить вверх