Карталар ёрдамида муқобил алоқа тизими (Pictures Exchange Communication System, PECS)

Қисқача тавсифи

 

PECS — бу мулоқот (коммуникация) тизими бўлиб, унда гапирмайдиган (ёки жуда ёмон гапирадиган) шахс илтимосини ифодалаш, воқеани шарҳлаш, саволга жавоб бериш ва ҳоказолар учун расм/карточкадан фойдаланади.

 

Хабар бир ёки бир нечта карточкалар ёрдамида шакллантирилади, кейин улар суҳбатдошга узатилади.

 

PECSнинг доирасида бола бошқа одамларга яқинлашишга, уларнинг эътиборини жалб қилишга ва расмни керакли нарса ёки ҳаракатга алмаштиришга ўргатилади.

 

PECS дан фойдаланадиган болалар биринчи навбатда якка расмлардан фойдаланган ҳолда мулоқот қилишни ўрганадилар, лекин кейинчалик мураккаброқ сўзларни яратиш учун карточкаларни бирлаштиришни ўрганадилар.

 

PECS 1985 йилда Америка Қўшма Штатларида аутизмли одамлар учун муқобил мулоқот тизими сифатида фалсафа доктора Энди Бонди ва сертификатланган нутқ терапевти (CCC-SLP) Лори Фрост раҳбарлигида ишлаб чиқилган.

 

PECS ўқитиш методологияси хулқни амалий таҳлили соҳасидаги тадқиқот, тамойил ва амалиётга асосланган (Applied Behavior Analysis, ABA).

 

Усулнинг мақсадлари/қўлланиш соҳаси

 

PECS мақсади спонтан (бола мустақил равишда мулоқотни бошлайди) ва функционал коммуникациядир (хабар конкрет мақсадга эга ва мулоқот бўйича шеригига тушунарли).

 

Мақсадли гуруҳ

Таълим эрта ёшдан бошланади. У таълим муассасасида ҳам, уйда ҳам машғулот сифатида амалга оширилади.

 

PECS асосан гапиролмайдиган одамларда қўлланилса-да, у нутқи асосан эхолалиядан иборат бўлган одамлар учун, шунингдек, нутқи бузилган ёки мазмунли сўзлар ва имо-ишораларнинг жуда чекланган репертуарига эга бўлган одамлар учун фойдали бўлиши мумкин.

 

Усулни қўллайдиган мутахассиснинг малакасига қўйиладиган талаблар

PECS яратувчилари педагоглар махсус тайёргарликдан ўтишлари кераклигини таъкидлайдилар.

 

Қўллаш технологияси

 

PECS га ўқитишни бошлаш учун қуйидагилар керак бўлади:

  • ўқувчининг мулоқот қобилиятини баҳолаш;
  • қайси фанлар ёки фаолият ўқувчи учун энг жозибадор эканлигини аниқлаш;
  • ўқув муҳитини ташкил қилиш (истаган фанларни ўқувчи учун имконсиз қилиш),
  • материал тайёрлаш (карточкалар, албомлар).

 

PECS га ўқитиш 6 босқичдан иборат.

 

Босқичларнинг ҳар бирини бажариш вақти конкрет ўқувчига боғлиқ ва бир кириш дарсидан бир нечта машғулотларгача давом этиши мумкин.

 

1-босқич: «Қандай қилиб» мулоқотга киришиш лозим

Талаб этиладиган ҳаракатлар кетма-кетлиги:

  1. Расмни олиш;
  2. Суҳбатдошга қўлни етказиш;
  3. Унинг қўлига карточкани қўйиш.

 

Биринчи босқичда ўқувчи мулоқотнинг «моҳиятини» тушуниши лозим: у бошқа одамга (унга қўл узатиб) мурожаат қилишни, йўналтирилган ҳаракатни (унга карточкани бериб) амалга оширишни ва керакли натижани, яъни тегишли предметни олишни ўрганади.

 

2-босқич: масофа ва қатъиятлилик

Ўқувчи дарслар учун индивидуал албомига яқинлашади, ундан карточкани олади, ўқитувчига яқинлашади, унинг эътиборини тортади ва карточкани ўқитувчининг қўлига беради.

 

3-босқич. Карточкаларни фарқлаш

Истаган предметни сўраш учун ўқувчи дарс албомига яқинлашади, бир нечта мавжуд карточкалардан керакли карточкани танлайди, суҳбатдошга яқинлашади ва унга карточкани беради.

 

4-босқич. Таклифнинг тузилиши

 

— Ўқувчи ҳаракатлар кетма-кетлигига риоя қилган ҳолда бир нечта сўзлардан иборат жумла тузиб нарсаларни сўрайди: индивидуал фаолият албомига ўтади, «Мен хоҳлайман» карточкасини чиқаради, уни таклиф шаблонига қўяди, керакли предмет расми туширилган карточкани чиқаради, уни таклиф шаблонига жойлаштиради, шаблонни ечади, суҳбатдошга яқинлашади ва шаблонни унга узатади.

 

— Бола предметларнинг хусусиятларини кўрсатадиган турли хил карточкалардан фойдаланади ва уларни 4 ёки ундан ортиқ карточкадан иборат жумлаларда бирлаштиради. Масалан, «Мен катта кўк тўпни хоҳлайман»

 

5-босқич. “Нима истайсиз?” деган саволга жавоб (саволга жавоб сифатида илтимос)

 

Бола ўз-ўзидан турли хил нарсаларни сўрайди ва «Нимани хоҳлайсан?» деган саволга жавоб беради.

 

6-босқич. “Нима истайсиз?”, “Нима кўряпсиз?”, “Нима бор?”, “Нима эшитяпсан?” ва «Бу нима?» каби сўзларни шарҳлаш.

Бола ўз-ўзидан сўрайди ва шарҳлайди.

 

Усулнинг (амалиётнинг) самарадорлиги

Самарадорлик индивидуал ҳолатлар (single case study) ва қўшимча ёки муқобил алоқа усуллари гуруҳидаги кичик гуруҳлардаги тадқиқотлар бўйича тадқиқотларда кўрсатилди (Steibrenner et al, 2020).

 

Усулни тавсифлашда фойдаланилган манбалар

 

  1. Фон Т.С., Мартинсен Х. Муқобил ва қўшимча мулоқотга кириш. Ҳаракат ва ақлий нуқсонлари бўлган, шунингдек, аутизм спектрининг бузилиши бўлган одамлар учун имо-ишоралар ва график белгилар. – 2014 йил.

 

  1. Skinner B. F. The experimental analysis of behavior //American scientist. – 1957. – Т. 45. – №. 4. – С. 343-371.

 

  1. Tien K. C. Effectiveness of the Picture Exchange Communication System as a functional communication intervention for individuals with autism spectrum disorders: A practice-based research synthesis //Education and Training in Developmental Disabilities. – 2008. – С. 61-76.

 

  1. Warren Z. et al. Therapies for children with autism spectrum disorders. – 2011.

 

Қўшимча манбалар

 

  1. Интеллектуал ва ҳаракатланиш нуқсонлари, аутизм спектрининг бузилиши бўлган болалар ва катталар билан ишлашда муқобил ва қўшимча мулоқот/ В.Рыскина. — СПб.: Скифия. — 2016 йил.

 

  1. Фрост Л., Бонди Э. Карточкалар ёрдамида муқобил алоқа тизими (PECS): педагоглар учун қўлланма //М .: Теревинф. – 2011 йил.
Прокрутить вверх