Яхлит блоклар билан ўргатиш (Discrete trial training)

Қисқача тавсифи

Яхлит блоклар билан ўргатиш усули (DTT) — бу ўқув бирлиги алоҳида блок (trial) дан иборат бўлган техникадир. Блок йўриқнома, реакция (ўқувчининг жавоби) ва оқибатдан иборат – терапевт кўрсатмаларнинг муваффақиятли бажарилишини мукофотлайди ва муваффақиятсизлик юз берса, хатоларни тузатиш тартиботидан фойдаланади. Кўникмани ўзлаштириш босқичида блокка ишора киритилган. Тренинг давомида бир хил блок кетма-кет бир неча марта такрорланади. DTT усули Лос — Анжелесдаги Калифорния университетида (UCLA) И. Ловаас (Lovaas, 1987) томонидан ишлаб чиқилган. Айрим блокларни ўрганиш (DTT) усулининг назарий асоси хулқни амалий таҳлилидир.

 

Усулнинг мақсадлари/қўлланиш соҳаси

Ушбу усул қайси асосий соҳаларни ривождантиришга қаратилган

  • Ижтимоий ўзаро таъсир доираси
  • коммуникация соҳаси
  • Когнитив соҳа

 

Ушбу усул қайси конкрет кўникмаларга қаратилган

  • Тингловчининг хулқ-атвори (нутқни эшитиб идрок этиш, сўзловчи билан кўз алоқасини ўрнатиш, йўриқгни, илтимосни бажариш ва ҳоказо);
  • тақлид қилиш;
  • объектлар ва уларнинг тасвирлари ўзаро боғлиқлиги;
  • Объектларни функциялари, хусусиятлари, сифатлари (ФХК) бўйича фарқлаш;
  • Суҳбатлашиш кўникмалари (сўраш, шарҳлаш, савол-жавоблар);
  • Ўйин кўникмалари;
  • Ижтимоийлаштириш қобилиятлари (тенгдошлар билан мулоқот қилиш, ҳис-туйғуларни ифодалаш ва бошқалар);
  • Асосий ўрганиш қобилиятлари (ёзиш, ўқиш, арифметика).

 

Мақсадли гуруҳ

Ёш:

DTT усули 2 ёшдан бошлаб қўлланилиши мумкин, ўқитиш икки йилдан олти йилгача давом этиши мумкин. Бу усул катталарни ўқитиш учун камдан-кам қўлланилади.

 

Усулни қўллаш мумкин бўлган боланинг ривожланиш даражаси:

Одатда, усулдан фойдаланиш кичик болалар ёки РАС ка чалинган функционаллиги паст болаларни ўргатиш учун тавсия этилади.

 

Ушбу усулдан фойдаланиш номақбул эканлигини кўрсатадиган болаларнинг хусусиятлари:

Юқори даражадаги функционаллик.

 

Усулни қўллайдиган мутахассиснинг малакасига қўйиладиган талаблар

Базавий маълумотга қўйиладиган талаб:

Махсус малака талаблари йўқ.

DTT усулидан нафақат махсус тайёрланган хулқ-атвор бўйича мутахассис, балки ота-оналар, ўқитувчилар ёки боланинг ижтимоий ривожланиши, унинг таълим ва тарбияси учун масъул бўлган бошқа шахслар ҳам фойдаланишлари мумкин .

 

Сертификатланган курслар ёки тренинглардан ўтиш учун талаблар ёки тавсиялар:

DTT усулида ўқитиш хулқни амалий таҳлили доирасида амалга оширилади. Ота-оналар ёки бошқа мутахассислар DTT сертификатига эга бўлиши кераклиги ҳақида ҳеч қандай далил йўқ . Аммо тажрибали мутахассис (куратор, супервайзер) билан маслаҳатлашиш жуда маъқул.

 

Қўллаш технологияси

Усулни қўллаш босқичлари:

Усулнинг асосий компонентлари қуйидагилардир: дискриминацион рағбат (SD) — маълум бир схема бўйича йўриқлар кетма-кетлиги (зарур бўлса) — мақсадли хулқ — рағбат — кейинги вазифадан олдин қисқа вақт оралиғи.

  1. Боланинг диққатини жалб қилиш (боланинг диққатини вазифага қаратиш).
  2. Терапевт (ўқитувчи) томонидан кўрсатмалар бериш.
  3. Маслаҳат (агар керак бўлса)
  4. Боланинг йўриққа муносабати (жавоб).
  5. Жавоб учун оқибатларни таъминлаш (тўғри жавобни кучайтириш ёки хатони тузатиш)
  6. Қисқа интервал (2-5 сек.) — оқибат ва кейинги блокнинг бошланиши ўртасидаги вақт

 

Дарсларни ташкил этиш шакли (инд/гуруҳлар)

DTT одатда яккама-якка форматда амалга оширилади. Бир қатор тадқиқотлар DTTни гуруҳли ўрганиш учун амалга оширишда муваффақиятли натижаларни кўрсатди (Leaf et al., 2013; Taubman et al., 2001).

 

Қўллаш технологияси (мисоллар)

 

Усулнинг (амалиётнинг) самарадорлиги

Самарадорлик индивидуал ҳолатлар (single case study) ва кичик гуруҳ бўйича тадқиқотларда кўрсатилди (Steibrenner et al, 2020)

 

Усулни тавсифлашда фойдаланилган манбалар

 

  1. Lovaas, O. Ivar (1987). «Behavioral treatment and normal educational and intellectual functioning in young autistic children». Journal of Consulting and Clinical Psychology. 55(1): 3–9. doi:10.1037/0022-006x.55.1.3. ISSN 1939-2117.

 

  1. Steinbrenner J. R. et al. Evidence-Based Practices for Children, Youth, and Young Adults with Autism //FPG Child Development Institute. – 2020

 

Қўшимча манбалар

 

  1. Мелешкевич О., Эрц Ю. Махсус болалар. Хулқни амалий таҳлилига кириш //М.: Бахрах-М. – 2015 йил

 

  1. Лиф Р., Макэкен Д. Иш давом этмоқда. Хулқ-атвор стратегиялари. Аутизмда интенсив хулқ-атвор терапияси бўйича ўқув дастури //М.: ИП Толкачев. – 2016 йил

 

  1. Lang R., Hancock T. B., Singh N. N. Overview of early intensive behavioral intervention for children with autism //Early intervention for young children with autism spectrum disorder. – Springer, Cham, 2016. – С. 1-14

 

  1. Waltz M. Autism: A social and medical history. – Springer, 2013

 

  1. Lerman D. C., Valentino A. L., LeBlanc L. A. Discrete trial training //Early intervention for young children with autism spectrum disorder [Электронный ресурс]. URL: http://aba.nsu.ru/wp-content/uploads/2016/10/OBUCHENIE-OTDEL%60NYIMI-BLOKAMI-DTT.pdf

 

Прокрутить вверх