Визуал қўллаб-қувватлаш (Visual Supports)

Қисқача тавсифи

 

Визуал қўллаб-қувватлаш — маълумотни идрок этиш, ёдлаш ва тушунишни яхшилаш учун кўриладиган стимуллардан (расмлар, ёзувлар, пиктограммалар ва бошқалардан) фойдаланиш (Cohen, Sloan, 2007).

 

Визуал қўллаб-қувватлаш усулларини Марлен Коэн (Marlene J. Cohen), Донна Слоан (Donna L. Sloan), Питер Герхардт (Peter F. Gerhardt) тизимлаштирилиб, тавсифлашган.

 

Визуал қўллаб-қувватлаш усули визуал идрок этиш эшитишдан кўра яхшироқ ривожланган РАС билан касалланган кишилар билан тезроқ ва самаралироқ маълумот алмашиш имконини берувчи кўргазмали қуроллардан фойдаланишга асосланган. Кўргазмали қуроллар, айниқса, нутқи йўқ ёки нутқни тушунмайдиган РАС га чалинган кишилар учун жуда муҳимдир, чунки улар воқеалар кетма-кетлигини, уларнинг жойи ва вақтини, қоидаларни, предметлар, воқеалар, ҳодисалар ўртасидаги ўзаро алоқани англашга, шунингдек, ўз хоҳиш-истакларини ва эҳтиёжларини ифода этишга имкон беради (Коэн, Герхардт, 2018).

 

РАС га чалинган болаларни ўқитишда визуал қўллаб-қувватлаш усулларидан фойдаланиш визуал ва эшитиш анализаторлари ёрдамида бир вақтнинг ўзида қабул қилинадиган маълумотларни эслаб қолиш самарадорлигини ошириш бўйича маълумотларга асосланади (Sousa, 2016).

 

Визуал қўллаб-қувватлаш усуллари:

  • визуал жадвал — бажарилиши лозим бўлган воқеалар ёки ҳаракатлар кетма-кетлигини акс эттирувчи расмлар, ёзувлар ёки предметлар серияси (McClannahan, Krantz 1999);

 

Визуал жадвал шакллари:

  • «дастлаб — кейин» визуал таянч: «дастлаб» ва «кейин» ёзувлардан иборат иккита устундан энг оддий жадвал, унинг остида иккита воқеа жойлашган: дастлаб бажарилиши лозим бўлган ҳаракат ва ҳаракат бажарилгандан кейин олиниши мумкин бўлган мукофот;
  • воқеалар кетма-кетлиги: бўлажак воқеалар кетма-кетлигини (масалан, ювиниш, кийиниш, нонушта қилиш, сайрга чиқиш…) ёки фаолият босқичларини (масалан, дарсда: дарслик ўқиш, дафтарда ишлаш, машқ қилиш, саволларга жавоб бериш) намойиш қиладиган жадвал;
  • хатти-ҳаракатлар занжири: мақсадли натижага эришиш учун бажарилиши лозим бўлган визуал ҳаракатлар кетма-кетлиги (масалан, «Қўлни ювиш» занжири: енгни шимариш, жўмракни очиш, қўлни намлаш, совун олиш, қўлни совунлаш, совунни кран остида ювиш, кранни ўчириш, қўлларни сочиқ билан артиш);
  • календарь: кун давомида бўлажак воқеалар ва воқеалар кетма-кетлигини киритиш мумкин бўлган саналар кўрсатилган жадвал;
  • вақтни визуаллаштириш — кўргазмали қуроллар: таймерлар, календарлар ва бошқалар ёрдамида вақт оралиқларини кўрсатиш;
  • визуал қоидалар — муайян вазиятда ёки маълум бир жойда хатти-ҳаракатлар қоидаларини визуал тарзда кўрсатиш;
  • хулқ-атворни тартибга солувчи визуал белгилар — маълум бир дақиқада ёки маълум бир жойда қоидага риоя қилиш зарурлигини билдирувчи визуал белгилар, имо-ишора ёки график;
  • фазода ориентацияни енгиллаштириш ва мустақилликни ошириш мақсадида тасвирлар, ранг белгилари, кўрсаткичлардан фойдаланиш;
  • PECS ёки имо-ишора тили каби муқобил алоқа тизимлари;
  • жетон тизимлари — кейинчалик буюм, предмет ёки имтиёзларга алмаштирилиши мумкин бўлган жетонлар билан мукофотлаш орқали қувватлаш тизимлари (Aylon, Michael, 1959, Aylon, 1963);

 

Визуал қўллаб-қувватлаш усуллари сирасига, шунингдек, видео моделлаштириш, ижтимоий ҳикоялар ва бошқалар киради (МакКланахан, Крантц, 2003; Фрост, Бонди, 2011; Коэн, Герхардт, 2018).

 

Усулнинг мақсадлари/қўлланиш соҳаси

Визуал қўллаб-қувватлаш усуллари қуйидагилар учун қўлланилади:

  • Мулоқот, нутқ, ўз-ўзини тартибга солиш, ижтимоийлаштириш, ўз-ўзига хизмат кўрсатиш қобилиятларини ривожлантириш
  • макон ва вақтда ориентацияни яхшилаш
  • мотивацияни ошириш ва бошқалар.

Визуал қўллаб-қувватлаш усулларидан фойдаланиш ташвиш ва номақбул хулқнинг частотасини камайтиради (Фрост, Бонди, 2011).

 

Мақсадли гуруҳ

Визуал қўллаб-қувватлаш усуллари ҳар қандай ёшдаги ва ривожланиш даражасидаги кишилар билан қўлланилиши мумкин.

 

Қўллаш технологияси

Усулни қўллаш босқичлари:

  1. ўқувчининг эҳтиёжлари ва идрок хусусиятларини аниқлаш;
  2. стратегияларни ишлаб чиқиш ва визуал қўллаб-қувватлаш усулларини танлаш;
  3. визуал воситаларни танлаш (расмлар, фотосуратлар, предметлар ва бошқалар),
  4. кўргазмали қуролларнинг тушунарлилигини текшириш;
  5. визуал қўллаб-қувватлаш усулларини қўллаш,
  6. визуал қўллаб-қувватлаш самарадорлигини баҳолаш.

Дарслар якка тартибда ёки гуруҳда ўтказилиши мумкин (Фрост, Бонди, 2011; Коэн, Герхардт, 2018).

 

Қўллаш технологияси (мисоллар)

Усулнинг (амалиётнинг) самарадорлиги

Кичик гуруҳларда ва амалий тадқиқотларда самарали эканлиги кўрсатилган (Steibrenner et al, 2020).

 

Усулни тавсифлашда фойдаланилган манбалар

 

  1. Коэн М., Герхардт П. Визуал қўллаб-қувватлаш. Аутизмли болаларда мустақиллик кўникмаларини ривожлантиришнинг самарали усуллари тизими. – 2018 йил.

 

  1. МакКланахан Л., Крантц П. Аутизмли болалар учун жадвал. Ўзини мустақил тутишни ўрганиш. — М.: СигналЪ, 2003 йил.

 

  1. Фрост Л., Бонди Э. Карталар ёрдамида муқобил алоқа тизими (PECS): ўқитувчилар учун қўлланма //М .: Теревинф. – 2011 йил.

 

  1. Cohen M. J., Sloan D. L. Visual supports for people with autism: A guide for parents and professionals. – Woodbine House, 2007.

 

  1. Cohen M. J., Gerhardt P. F. Visual supports for people with autism: A guide for parents and professionals. – Woodbine House, 2014.

 

  1. Picture Exchange Communication System (PECS) [Электрон ресурс] URL: https://pecs.com/picture-exchange-communication-system-pecs/

 

  1. Steinbrenner J. R. et al. Evidence-Based Practices for Children, Youth, and Young Adults with Autism //FPG Child Development Institute. – 2020

 

Қўшимча манбалар

 

  1. Визуал жадвал // Псков шаҳридаги Даволовчи педагогика ва табақалаштирилган таълим маркази [Электрон ресурс] URL: http://clp.pskov.ru/novosti/vizualnoe-raspisanie

 

  1. Савол-жавоб. Аутизмда визуал ёрдамдан қандай фойдаланиш керак? Аутизмда визуал ёрдамдан қандай фойдаланиш керак? // Фонд Выход [Электрон ресурс] URL: https://outfund.ru/chto-takoe-vizualnye-raspisaniya-dlya-rebenka-s-autizmom/

 

  1. Савол-жавоб. Аутизмли бола учун визуал жадваллар қандай бўлади?// Фонд Выход [Электрон ресурс] URL: https://outfund.ru/chto-takoe-vizualnye-raspisaniya-dlya-rebenka-s-autizmom/

 

  1. Гайдукевич С.Э. ва бошқалар. Тузатиш ва ривожланиш таълими ва реабилитация маркази шароитида болаларни ўқитиш ва тарбиялаш: Ўқитувчилар ва ота-оналар учун қўлланма //Мн. УО «М. Танк номли Беларус давлат педагогика университети – 2008 йил.

 

  1. Грей К. Ижтимоий ҳикоялар: аутизмли болаларда ижтимоий компетенцияни ривожлантириш учун инновацион методология // Екатеринбург: Рама Паблишинг. – 2018 йил.

 

  1. Довбня С. ва бошқалар. Болалар боғчаси ва мактабда аутизм спектрининг бузилиши бўлган болалар: самарадорлиги исботланган амалиётлар // СПб.: Сеанс. – 2018 йил.

 

  1. Загуменная О. В. Аутизм спектрининг бузилиши бўлган ўқувчилар учун ўқув материалларини мослаштириш. – 2017 йил.
  2. Морозова С. Аутизм: оғир ва мураккаб шаклларда тузатиш ишлари. — Litres, 2017.

 

  1. Хаустов А. В. Аутизм спектрининг бузилиши бўлган болаларда ижтимоийлашув ва мулоқотни ривожлантириш учун муҳитни ташкил этиш // Аутизм ва ривожланиш бузилишлари. — 2009. — 7-том. – 1-сон. — 1-12 с.

 

  1. Шибутани М. Мулоқот қоидалари ва хавфсиз хулқ-атвор ҳақида 100 та ҳикоя. Расмли қўлланма // Екатеринбург: Рама Паблишинг. – 2020 йил.

 

  1. Dettmer S. et al. The use of visual supports to facilitate transitions of students with autism //Focus on autism and other developmental disabilities. – 2000. – Т. 15. – №. 3. – С. 163-169.

 

  1. Hayes G. R. et al. Interactive visual supports for children with autism //Personal and ubiquitous computing. – 2010. – Т. 14. – №. 7. – С. 663-680.

 

  1. Johnston S. et al. The use of visual supports in teaching young children with autism spectrum disorder to initiate interactions //Augmentative and Alternative Communication. – 2003. – Т. 19. – №. 2. – С. 86-103.

 

 

Прокрутить вверх