Қисқача тавсифи
Усул таърифи, агар мавжуд бўлса, манба бўйича (ҳавола)
Бу муаммоли хатти-ҳаракатлар содир бўлган пайтда тақдим этиладиган маслаҳатлар, шарҳлар ёки бошқа чалғитувчи воситалар (дистрактор)дан фойдаланган ҳолда номақбул хулқни исталган хулққа ёки жавобга ўтказишдан иборат. Боланинг эътиборини ва фаолиятини янада мақбул ёки бошқарадиган вазиятга йўналтириш имкониятини беради. Муаммоли вазиятнинг кучайишини тўхтатиш ёки олдини олишга ёрдам беради.
Усул (амалиёт) асосидаги концепция, ёндашув, методология – назарий асос
Усулнинг назарий асосини хулқни амалий таҳлили ташкил этади
Усулнинг мақсадлари/қўлланиш соҳаси
Ушбу усул қайси асосий соҳаларни ривожлантиришга қаратилган
- Номақбул хулқнинг частотасини камайтириш
Ушбу усул қаратилган конкрет кўникмалар
- Ўз-ўзига зарар етказадиган хулқ частотасини камайтириш
- Ўз-ўзини стимуляция қилиш частотасининг камайиши
- Номақбул хулқ ўрнига муқобил хулққа ўргатиш
Мақсадли гуруҳ
Ёш
3 ёшдан бошлаб
Усулни қўллаш мумкин бўлган боланинг ривожланиш даражаси
Ҳар қандай
Усулни қўллайдиган мутахассиснинг малакасига қўйиладиган талаблар
Базавий маълумотга қўйиладиган талаб (агар мавжуд бўлса)
Хулқни амалий таҳлили бўйича маълумот
Сертификатланган курслар ёки тренингларни ўтишга қўйиладиган талаблар ёки тавсиялар
АВА курсларининг камида 3 модули (функционал таҳлил тартиботи ўтказилаётганлиги сабабли)
Қўллаш технологияси
Усулни қўллаш босқичлари (ҳаракатлар алгоритми — қисқача)
Ўқувчи номақбул хулқни намоён қилганда, у катталар ёрдамида қайта йўналтирилади:
- Жисмоний блокировка (масалан, бола бармоқларини оғзига солишга ҳаракат қилганда, ўқитувчи боланинг қўлини ёноққа яқинроқ йўналтиради);
- Вербал (нутқий) блокировка қилиш (масалан, ўқувчи бармоқларини оғзига тиқмоқчи бўлганида ўқитувчи “Йўқ, керак эмас” дейди);
- Болани муқобил нутқий жавобга ундайдиган ишора кўринишидаги оддий савол-мурожаатдан фойдаланиш (масалан, ўқувчи индивидуал иш пайтида чийиллашни бошлайди. Ўқитувчи: «Қаерда яшайсан?» ёки «Кўйлагинг қандай рангда?») деб сўрайди;
- Ўз-ўзига зарар етказувчи хулқ-атвор ва ҳаракат стереотипларига мойил ўқувчилар учун:
- Ўқувчига нейтрал оҳангда мурожаат қилиш
- Ўқувчи билан кўз билан алоқа қилиш
- Болани хулқ-атворнинг муқобил шаклига жалб қилиш учун энг кичикдан каттагача йўриқлар тизимидан фойдаланиш.
- Пикацизмли ўқувчилар учун:
- хулқи энг мақбул пайтларда севимли таомга (масалан, попкорн ёки кракер) эркин киришни таъминлаш
- ўқувчига нейтрал оҳангда мурожаат қилиш
- кўз билан алоқа қилиш
- кичикдан каттагача маслаҳат тизимидан фойдаланиш
– Мисол. Ўқитувчи танаффус пайтида ўйин майдонидаги столга бир тақсимчага крекер қўяди. РАС га чалинган қиз полдан кирни олиб, оғзига солишга ҳаракат қилганда, ўқитувчи: «Маша, қилма» дейди ва уринишни жисмонан тўсиб қўяди.
– Ўқитувчи кўз билан алоқа ўрнатилгунча кутади ва кейин стол устидаги крекерли тақсимчани кўрсатади. РАС га чалинган ўқувчи полдан яна ўпроқ кирни олиб, оғзига солишга интилганда, ўқитувчи қизни эҳтиёткорлик билан столга олиб боради ва «крекерлар» дейди.
- Жавобни қайта йўналтириш ва ўқувчига муқобил хатти-ҳаракатни ўргатгандан сўнг, ўқитувчилар ўқувчидан маълум вақт давомида муқобил хулқни бажаришни талаб қиладилар.
- Ўқувчилар томонидан муқобил хулқнинг мустақил намоён бўлишини рағбатлантириш.
Мисол: РАС га чалинган ўқувчи синфда тез-тез қарсак чалади. Баъзан қўлларини бир-бирига қўяди, лекин қарсак чалмайди. Ўқитувчи ҳар сафар бу хатти-ҳаракатини кўрсатганида қарсак чалиши ўрнига унга жетон беради.
Дарсларни ташкил этиш шакли (инд/гуруҳлар): якка тартибда ёки гуруҳда
Қўллаш технологияси (мисоллар)
Усулнинг (амалиётнинг) самарадорлиги
Самарадорлик индивидуал ҳолатлар (single case study) ва кичик гуруҳ бўйича тадқиқотларда кўрсатилди (Steibrenner et al, 2020)
Усулни тавсифлашда фойдаланилган манбалар
Fellner D. J., Laroche M., Sulzer-Azaroff B. The effects of adding interruption to differential reinforcement on targeted and novel self-stimulatory behaviors //Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry. – 1984. – Т. 15. – №. 4. – С. 315-321.
Neitzel J. Overview of response interruption/redirection //Chapel Hill, NC: The NationalProfessional Development Center on Autism Spectrum Disorders, Frank Porter Graham Child Development Institute, The University of North Carolina. – 2009.
Sheehey P. H., Wells J. C. Using response interruption and redirection to reduce vocal stereotypy //Intervention in School and Clinic. – 2018. – Т. 53. – №. 3. – С. 171-176.
Купер Д.О., Херон Т.Э., Хьюард У.Л. Хулқни амалий таҳлили // М.: Практика. – 2016 йил.