Қисқача тавсифи

 

Мослашувчан жисмоний тарбия – умумий жисмоний тарбиянинг бир тури бўлиб, у бир томондан соғлигининг имконияти чекланган (ҳаракати, ақлий бузилишлари бор ва бошқалар) учун мослаштирилган бўлса, иккинчи томондан, соғлиғида муаммолар бўлган кишиларнинг жамият ҳаётига мослашуви имкониятини оширади.

 

Мушак ва ҳиссий тизимларнинг ривожланиши туфайли ўз-ўзини назорат қилиш ва ўз танасини назорат қилиш яхшиланади, бу ижтимоий-маиший кўникмалар ва мустақилликни ривожлантиришга ижобий таъсир кўрсатади.

 

Гуруҳдаги машғулотлар, мураббий ва тенгдошлар билан ўзаро мулоқот шарофати билан мулоқот ва ижтимоийлашув кўникмалари яхшиланади.

 

Шунингдек, машғулотлар давомида ўз-ўзига хизмат кўрсатиш кўникмалари, илтимосни билдириш, кўрсатмаларга амал қилиш, ўз навбатини ва мураббий буйруғини кутиш каби кўникмалар такомиллашади.

 

Россияда илк бор «мослашувчан жисмоний тарбия» атамаси 1995 йилда профессор С.П. Евсеев томонидан киритилди (С.П. Евсеев, 1995).

 

XIX асрда чет элда немис олими Линдеманнинг асарлари машҳур бўлди, у биринчи марта терапевтик жисмоний тарбия ва реабилитация спорти ўртасидаги фарқни таъкидлаб, мослашувчан жисмоний тарбия йўналиши учун асос бўлди. (Н. Lorenzen, 1975).

 

Усул (амалиёт) асосидаги концепция, ёндашув, методология – назарий асос

 

Мослашувчан жисмоний тарбия билимнинг камида учта асосий соҳасини — жисмоний тарбия, тиббиёт, тузатувчи педагогикани ўз ичига олади.

 

Аутизм спектрининг бузилиши бўлган болалар учун мослаштирилган жисмоний тарбия дарслари айниқса муҳимдир, чунки улар ҳиссий стрессдан халос бўлишга, тақлид қилиш қобилиятини, ҳаракатларни мустақил ташкил этиш кўникмаларини ривожлантиришга ёрдам беради, РАС га чалинган болани нафақат жисмонан ривожлантиришга ёрдам беради, балки мулоқот кўникмаларини, жамоада ишлаш кўникмаларини ривожлантиришга ёрдам беради.. Мослашувчан жисмоний тарбия аутизмли болани ижтимоийлаштириш орқали жамият ҳаётига мослаштириш кўникмаларини ривожлантиради.

 

Усулнинг мақсадлари/қўлланиш соҳаси

Ушбу усул қайси асосий соҳаларни ривожлантиришга қаратилган:

 

Жисмоний ривожланиш.

 

Мулоқот (коммуникация): (ўқитувчи, болалар билан жуфтликда машқ бажариш ёки гуруҳ машғулотларида жамоавий очиқ ўйинларда қатнашиш орқали мулоқот қилиш). Нутқ. Ижтимоийлаштириш. Ўз-ўзига хизмат кўрсатиш. Мотивацияни ошириш, ўзига ишончни, интизомни ривожлантириш.

 

Диққат-эътибор. Хотира. Бир фаолиятдан бошқасига ўтиш билан кўп вазифали кўрсатмалар бериш қобилияти.

 

Ушбу усул қайси бир конкрет кўникмаларга қаратилган:

1. Юриш, югуриш, сузиш, улоқтириш, сакраш, тоққа чиқишда асосий ҳаракатларни шакллантириш, буюмлар билан машқ қилиш ва ҳоказо.
2. Координацион қобилиятларни ривожлантириш.
3. Жисмоний тайёргарликни ривожлантириш.
4. Соматик бузилишларнинг олдини олишни ривожлантириш: — қад-қоматни шакллантириш ва тузатиш.
5. Билиш фаолияти ва ижтимоий-мулоқот қобилиятларини ривожлантириш.
6. Жамоавий спорт ўйинларини ўйнаш кўникмаларини шакллантириш: футбол, баскетбол, волейбол ва жуфтлик ўйинларида ўзаро ҳаракатда бўлиш (катта ва стол тенниси, бадминтон).

 

Мақсадли гуруҳ

Ёш:

— кичик мактабгача ёшдан катталаргача.

Усулни қўллаш мумкин бўлган боланинг ривожланиш даражаси:

— ҳеч қандай чекловлар йўқ.

Ушбу усулдан фойдаланиш нотўғри эканлигини кўрсатадиган болаларнинг хусусиятлари:

— педиатр, невролог, ортопед томонидан берилган фаолиятнинг айрим турларига қарши кўрсатмалар.

 

Усулни қўллайдиган мутахассиснинг малакасига қўйиладиган талаблар

Базавий маълумотга қўйиладиган талаблар (мавжуд бўлса):

«Жисмоний тарбия» ёки «Мослашувчан жисмоний тарбия» йўналиши бўйича ўрта ёки олий профессионал маълумот.

 

Сертификатланган курслар ёки тренинглардан ўтишга қўйиладиган талаблар ёки тавсиялар:

узлуксиз малака ошириш, қуйидаги фанларни ўрганиш: фитнес, сенсорли интеграция, кинезиология, нейропсихология.

 

Қўллаш технологияси

Усулни қўллаш босқичлари (ҳаракатлар алгоритми — қисқача):

1. Ота-оналарни сўровдан ўтказиш, ота-оналар билан дастлабки маслаҳатлашув.
2. Боланинг жисмоний тайёргарлиги диагностикаси.
3. Машқ дастурини тузиш, кейинги ой учун шакллар, воситалар ва усуллардан фойдаланишни режалаштириш.
4. Машқ дастурини ўтиш жараёнида натижаларни баҳолаш, мақсад ва вазифаларни тузатиш.
5. Жисмоний тайёргарликнинг якуний диагностикаси.
6. Машқ жараёнида ота-оналарга доимий маслаҳат бериб бориш, уй вазифаларини ишлаб чиқиш.
7. Машқларни РАС га чалинган болаларнинг индивидуал хусусиятларига мослаштириш.

 

Мақсад, вазифалар, дастур мазмунига кўра дарслар қуйидагиларга бўлинади:

1. Жисмоний машқлар ёрдамида жисмоний сифатларни, координация қобилиятларини, ҳаракатларини ва бошқаларни ривожлантириш ва тузатиш учун мўлжалланган коррекцион-ривожлантирувчи;
2. Соғломлаштирувчи, қад-қоматни, ясситовонни тузатишга, соматик касалликларнинг олдини олишга қаратилган; юрак-қон томир ва нафас олиш тизимини қувватлаш;
3. Танланган спорт тури бўйича жисмоний, техник, тактик, ақлий, иродавий, назарий тайёргарликни такомиллаштиришга мўлжалланган спорт турлари;
4. Дарслар, уларнинг мақсади болаларнинг бўш вақтини турли-туман қиладиган машғулотлар, масалан, конькида учиш, чанғида учиш, туризм, ўйин фаолияти.
5. Коммуникацияни ривожлантиришга қаратилган гуруҳ дарслари: шерик билан мулоқот қилиш, спорт ўйинлари, ўйин қоидаларига риоя қилиш қобилияти.

 

Дарсларни ташкил этиш шакли (инд/гуруҳлар): якка тартибда ёки гуруҳда, ҳозир бўлиб ва онлайн.

 

Қўллаш технологияси (мисоллар)

 

Усулнинг (амалиётнинг) самарадорлиги

Самарадорлик индивидуал ҳолатлар (single case study) ва кичик гуруҳ бўйича тадқиқотларда кўрсатилди (Steibrenner et al, 2020)

 

Усулни тавсифлашда фойдаланилган манбалар

Вайзман Н. П. Ақли заиф болаларнинг психомоторикаси //М.: Аграф. – 1997 йил.

Геслак Д. Аутизмли болалар учун мослаштирилган жисмоний тарбия. Услубий асослар ва машқларнинг асосий тўплами // Рама Паблишинг. – 2019 йил.

Eвсеев С.П. Мослашувчан жисмоний тарбия назарияси ва ташкил этилиши. – 2016 йил.

Мозговой В.М. Бошланғич синфларда жисмоний тарбия дарслари. VIII турдаги махсус (тузатиш) таълим муассасалари ўқитувчилари учун қўлланма // Просвещение. – 2009 йил.

Плаксунова Э.В. Аутизм спектрининг бузилиши бўлган ўқувчиларнинг жисмоний ривожланиши ва мотор қобилиятларини ўрганиш // Аутизм ва ривожланиш бузилишлари. 2014. 12-жилд. №1. 26–32 б.

Соловьева М. В., Мельникова Н. Ю. Аутизм спектрининг бузилиши бўлган бошланғич мактаб ёшидаги болаларда жисмоний фазилатлар ва кўникмаларни яхшилаш модели. ПФ Лесгафт фан ёзувлари. – 2020. – №. 9 (187). –362-366 б.

Olin S. S. et al. The effects of exercise dose on stereotypical behavior in children with autism //Medicine and science in sports and exercise. – 2017. – Т. 49. – №. 5. – С. 983-990.