Қисқача тавсифи

Ижтимоий кўникмаларни ўргатиш — бу РАС га чалинган кишиларга бошқалар билан қандай қилиб тўғри муносабатда бўлишни ўргатиш учун мўлжалланган гуруҳ ёки индивидуал машғулот. Машғулотлар асосий ғоялар ва тушунчаларни ўргатиш, ролли ўйин ёки амалиёт ва ўқувчиларга бошқалар билан ижобий муносабатда бўлишга ёрдам берадиган мулоқот кўникмалари, ўйинлар ва бошқа ижтимоий кўникмаларни эгаллаш ва амалиётда қўллашга ёрдам бериш учун тескари алоқани ўз ичига олади (Wong et al., 2015). Кўпгина усуллар когнитив-бихевиорал ёндашувга асосланган.

Усулнинг мақсадлари/қўлланиш соҳаси

Ижтимоий кўникмаларни ўргатиш қуйидагиларни шакллантириш учун қўлланилади:

• Асосий ижтимоий кўникмалар (кўз билан алоқа қилиш, мимикадан фойдаланиш, пантомима, имо-ишоралар, нутқнинг паравербал компонентлари ва бошқалар);
• Кенг қамровли ижтимоий ҳаракатлар (суҳбатни бошлаш ва давом эттириш, ёрдам сўраш ва таклиф қилиш, рад этиш ва рад этишга жавоб бериш, низоларни ҳал қилиш ва бошқалар). (Spence, 2003);

Мақсадли гуруҳ

Ижтимоий кўникмаларни ўқитиш мактабгача ёшдаги болалар, мактаб ўқувчилари, ўсмирлар ва катталар учун қўлланилиши мумкин. Турли ёш гуруҳларида SST усулларини қўллашда ўзига хослик мавжуд (Moody, Laugeson, 2020). Махсус техникалар боланинг ёши ва ривожланиш даражасига қараб танланади. Гуруҳ машғулотларида гуруҳлар нутқни ривожлантириш даражасига қараб танланади (Applied Behavior Analysis Programs Guide: Social Skills Training).

 

Усулни қўллайдиган мутахассиснинг малакасига қўйиладиган талаблар

Усулдан РАС га чалинган болалар, ўсмирлар ва катталар билан ишлайдиган ҳар қандай мутахассислар фойдаланишлари мумкин: ўқитувчилар, психологлар, психотерапевтлар ва бошқалар (Applied Behavior Analysis Programs Guide: Social Skills Training). Махсус маълумотга эга бўлмаган ота-оналар ҳам фарзандининг таълимида иштирок этиш учун SST техникасини ўрганишлари мумкин (Dekker et al., 2014).

Муайян вазиятда тўғри танлов қилиш учун турли хил техникалар билан танишиш тавсия этилади. Махсус дастурлар учун мўлжалланган курслар мавжуд (Gonzalez-Lopez, Kamps, 1997; Attwood, 2000).

 

Қўллаш технологияси

Усулни қўллаш босқичлари:

SST дастурлари сезиларли даражада фарқ қилса-да , уларнинг аксарияти қуйидаги босқичларни ўз ичига олади (Gresham, Elliot, 1990; Krasny et al., 2003):

1. Моделлаштириш ва тушунтириш – кўникмани тушунтириш, шунингдек, бола ўрганиши керак бўлган хулқ намуналарини тақдим этиш.
2. Кўникмага ўргатиш; модел тақдимотидан сўнг, ўқувчилар керакли хулқий намунани ишлаб чиқадилар.

Тескари алоқа ва ижтимоий қўллаб-қувватлаш – SST дастурларининг ажралмас қисмидир. Тескари алоқа маъқуллаш, мақташ ёки рағбатлантириш шаклида бўлиши мумкин. РАС ли болалар учун озиқ-овқат рағбатлари ёки жетонлар қувватловчи сифатида ишлатилиши мумкин. Баъзи дастурлар ўз-ўзини қувватлаш техникасини ўз ичига олади.

4. Кўникмани терапевтик бўлмаган муҳитга кўчириш. Кўникмани кўчириш учун «кўчиришни кучайтиргичлар» (transfer enhancers) ишлатилиши мумкин, масалан, ҳақиқий ҳаётни қувватлаш, ортиқча ўрганиш ва бошқалар.

РАС ли кишилар учун маълум бир кўникма кўпинча алоҳида машқ қилинадиган босқичларга бўлинади. Шунингдек, таълим олувчи билан малакага бўлган эҳтиёж ва малакани қачон қўллаш лозим бўлган атроф-муҳит белгилари ҳақида гаплашиш муҳимдир.

Машғулотлар ҳам индивидуал, ҳам гуруҳли бўлиши мумкин.

 

Қўллаш технологияси (мисоллар)

 

Усулнинг (амалиётнинг) самарадорлиги

Самарадорлик индивидуал ҳолатлар (single case study) ва кичик гуруҳ бўйича тадқиқотларда кўрсатилди (Steibrenner et al, 2020).

 

Усулни тавсифлашда фойдаланилган манбалар

 

1. Applied Behavior Analysis Programs Guide: Social Skills Training [электрон ресурс] URL: https://www.appliedbehavioranalysisprograms.com/faq/social-skills-training/ (мурожаат санаси: 30.04.2021)

 

2. Attwood T. Strategies for improving the social integration of children with Asperger syndrome //Autism. 2000. 4(1), pp.85-100.

 

3. AutPlay «Social Skills Ball» (child with Asperger’s Syndrome) [электрон ресурс] URL: https://youtu.be/nFYH5v14Xjo (мурожаат санаси: 30.04.2021)

 

4. Dekker V. et al. A randomized controlled study of a social skills training for preadolescent children with autism spectrum disorders: generalization of skills by training parents and teachers? // BMC psychiatry. 2014. 14(1), pp.1-13.

 

5. Gresham F.M., Elliott S.N. Social skills rating system: Manual. – American guidance service, 1990.

 

6. Gonzalez-Lopez A., Kamps D.M. Social skills training to increase social interactions between children with autism and their typical peers // Focus on autism and other developmental disabilities. 1997. 12(1), pp.2-14.

 

7. Krasny L. et al. Social skills interventions for the autism spectrum: Essential ingredients and a model curriculum // Child and adolescent psychiatric clinics. 2003. 12(1), pp.107-122.

 

8. Moody C.T., Laugeson E.A. Social skills training in autism spectrum disorder across the lifespan // Child and Adolescent Psychiatric Clinics. 2020. 29(2), pp.359-371.

 

9. Social skills training technique for ASD, using tokens [электрон ресурс] URL: https://youtu.be/_NUyXiLXcLY (дата обращения 30.04.2021)

 

10. Steinbrenner J. R. et al. Evidence-Based Practices for Children, Youth, and Young Adults with Autism //FPG Child Development Institute. – 2020

 

11. Spence S.H. Social skills training with children and young people: Theory, evidence and practice // Child and adolescent mental health. 2003. 8(2), pp.84-96.

 

12. Wong C. et al. Evidence-based practices for children, youth, and young adults with autism spectrum disorder: A comprehensive review //Journal of autism and developmental disorders. 2015. 45(7), pp.1951-1966.

 

Қўшимча манбалар

 

1. Olsson N.C. et al. Social skills training for children and adolescents with autism spectrum disorder: a randomized controlled trial //Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry. 2017. 56(7), pp.585-592.

 

2. Yun S.S. et al. Social skills training for children with autism spectrum disorder using a robotic behavioral intervention system // Autism Research. 2017. 10(7), pp.1306-1323.